ABD’nin Kansas City kentinde bir Uber şoförü, kız arkadaşının annesi ve yakın bir arkadaşının evlerine taşındığını anlatırken “kira ve benzin fiyatları artık hesapları tutmuyor” dedi. Bu kişisel hikâye, ülke genelinde giderek derinleşen bir krizin sadece küçük bir yansıması. Son haftalarda Amerikalı perakendeciler, diş macunu, şampuan, deterjan ve hatta kahve gibi en sıradan tüketim ürünlerini camlı dolapların arkasında kilit altına almaya başladı. Çünkü hırsızlık oranları fırladı; insanlar temel ihtiyaçlarını çalmak zorunda kalıyor. İşin daha vahimi, işten çıkarmalar henüz tam anlamıyla başlamadı.
Perakendede güvenlik önlemleri tırmandı
Walmart, Target, CVS gibi dev zincirler ülke genelinde mağazalarında güvenlik önlemlerini artırdı. En alt raftaki diş macunundan çamaşır suyuna kadar onlarca ürün, anahtarla açılan plastik kutuların veya kilitli cam dolapların içinde satılıyor. Şirketler bu durumu “hırsızlık kaynaklı maliyet artışı” ile açıklıyor. Ulusal Perakende Federasyonu verilerine göre 2024 yılında perakende sektöründeki kayıplar 120 milyar doları aştı. Bu kaybın büyük kısmı organize hırsızlık çetelerinden değil, geçim sıkıntısı çeken bireysel tüketicilerden kaynaklanıyor.
Enflasyon oranı son iki yılda %18’e yaklaştı, reel ücretler ise aynı dönemde %4’ten fazla düştü. Çalışan bir insanın haftalık market alışverişini bile zor yapabildiği bir ortamda, sabun veya deodorant çalmak artık “suç” olmaktan çıkıp bir hayatta kalma stratejisine dönüşüyor. Bu krize karşı şirketlerin çözümü ya fiyatları daha da artırmak ya da güvenlik önlemlerini sıkılaştırmak. Ancak bu önlemler alışveriş deneyimini daha da pahalı ve itici hale getiriyor.
İşsizlik dalgası kapıda
Federal Rezerv’in faiz artırımlarının etkisiyle ekonomi yavaşlarken, işten çıkarmalar şimdilik teknoloji ve finans sektörleriyle sınırlı kaldı. Meta, Amazon, Google, Goldman Sachs gibi şirketler son 18 ayda toplam 400 binden fazla çalışanı işten çıkardı. Ancak asıl büyük dalganın perakende, inşaat, imalat ve hizmet sektöründe yaşanması bekleniyor. Ekonomistlere göre ABD’de işsizlik oranı 2025 ortasında %6’yı geçebilir. Bu durumda kilit altındaki ürünlerin sayısı daha da artacak, kredi kartı borçlarındaki temerrütler yükselecek ve konut krizi daha da derinleşecek. Kansas City’deki Uber şoförü Jesse’nin hikâyesi, daha milyonlarca benzerinin yaşandığı bir gerçeğin sadece bir örneği: Amerikan rüyası, kilit altındaki diş macunları arasında kayboluyor.
Küresel yansımalar
ABD ekonomisindeki dalgalanmalar dünyanın geri kalanını da etkiliyor. Doların değer kaybetmesi, küresel ticaret dengelerini altüst ediyor. Gelişmekte olan ülkelerin ihracatı daralırken, hammadde fiyatlarındaki oynaklık artıyor. Avrupa Birliği ve Asya ülkeleri de ABD’deki tüketim düşüşünün yarattığı talep şokuna hazırlanıyor. Dünya Bankası, 2025 yılı büyüme tahminlerini aşağı çekti. Özellikle Çin ve Almanya gibi ihracat odaklı ekonomiler ABD pazarındaki daralmadan en çok etkilenecek ülkeler arasında. Bu tablo, küresel enflasyonist baskıların henüz sona ermediğini ve yeni bir resesyon dalgasının kapıda olduğunu gösteriyor.
Türkiye Açısından Değerlendirme
ABD’de yaşanan bu kriz, Türkiye için doğrudan bir etki yaratmasa da dolaylı olarak önemli sonuçlar doğurabilir. Amerikan pazarındaki talep daralması, Türkiye’nin tekstil, otomotiv ve beyaz eşya gibi ihracat kalemlerine olumsuz yansıyabilir. Ayrıca ABD’de faizlerin yüksek kalması, gelişmekte olan ülkelerden sermaye çıkışını hızlandırarak TL üzerinde baskı yaratabilir. Türkiye’nin cari açık ve enflasyonla mücadelesinde dış talebin zayıflaması, büyümeyi yavaşlatma riski taşıyor. Bununla birlikte, ABD’deki sosyal krizin etkileri küresel tedarik zincirlerinde yeni kırılmalara yol açabilir; bu durum Türkiye’nin alternatif tedarikçi rolünü güçlendirebilir. Ancak kısa vadede riskler daha ağır basıyor.
