Rusya'nın 5 Ekim'de Moskova Formatı toplantısını düzenlemesi bekleniyor. Toplantıda Pakistan ile Taliban yönetimi arasındaki derinleşen anlaşmazlık ele alınacak. Moskova, Afganistan ve Pakistan'ı Çin, Hindistan, İran, Rusya ve Orta Asya ülkeleriyle bir araya getirerek "makul bir uzlaşı" sağlamayı umuyor. Bu girişim, Afganistan'ın Pakistan'ın Orta Doğu'daki stratejik hedefleri için nasıl bir baskı noktası haline geldiğini gözler önüne seriyor.
Pakistan-Taliban Geriliminin Arka Planı
Pakistan, 2021'de Taliban'ın Kabil'de yönetimi ele geçirmesini başlangıçta memnuniyetle karşılamıştı. İslamabad, Taliban'ın Hindistan'ın Afganistan'daki etkisini kıracağını ve Pakistan'a stratejik derinlik sağlayacağını düşünüyordu. Ancak ilişkiler kısa sürede bozuldu. Pakistan, Taliban'ın topraklarını Pakistan Talibanı (TTP) ve diğer militan gruplar için güvenli liman olarak kullanmasına izin verdiğini savunuyor. TTP, 2022'de ateşkesi bozduktan sonra Pakistan genelinde kanlı saldırılar düzenledi. İslamabad, Kabil'den TTP'ye karşı somut adımlar talep ediyor; Taliban ise Pakistan'ın iç meselelerine karışmakla suçlanmayı reddediyor.
Gerilim, iki komşu arasındaki sınır çatışmalarına da yansıdı. 2023 ve 2024'te Torkham ve Çaman sınır kapılarında silahlı çatışmalar yaşandı, sınır zaman zaman kapatıldı. Pakistan, Afgan mültecileri geri gönderme politikasını sıkılaştırdı; yüz binlerce Afgan sınır dışı edildi. Bu durum iki ülke arasındaki insani ve diplomatik krizi derinleştirdi.
Pakistan'ın Orta Doğu'daki hedefleri açısından Afganistan kritik bir bağlantı noktası. İslamabad, Çin-Pakistan Ekonomik Koridoru (CPEC) ve Orta Asya ile ticaret için Afganistan topraklarını kullanmak istiyor. Ancak güvenlik sorunları bu projeleri sekteye uğratıyor. Ayrıca Pakistan, Suudi Arabistan ve Körfez ülkeleriyle askeri ve ekonomik işbirliğini derinleştirmek isterken, Afganistan'daki istikrarsızlık bu çabaları baltalıyor.
Moskova Formatı ve Bölgesel Dinamikler
Moskova Formatı, 2017'de kurulan ve Afganistan'ı çevreleyen ülkelerin katıldığı bir istişare platformu. Rusya, bu formatı Afganistan'da istikrarı sağlamak ve Batı'nın etkisini dengelemek için kullanıyor. 5 Ekim toplantısında Pakistan ve Taliban temsilcilerinin yanı sıra Çin, Hindistan, İran, Rusya ve Orta Asya ülkeleri yer alacak. Moskova'nın amacı, taraflar arasında doğrudan diyalog başlatarak TTP sorununa çözüm bulmak ve bölgesel işbirliğini güçlendirmek.
Çin, Pakistan'ın en yakın müttefiki olarak toplantıda kilit rol oynayacak. Pekin, Afganistan'da istikrarı CPEC'in güvenliği için hayati görüyor. Hindistan ise Taliban ile ilişkilerini geliştirmeye çalışıyor; bu durum Pakistan'ı rahatsız ediyor. İran, Afganistan'daki mezhep ve su kaynakları sorunları nedeniyle sürece dahil. Rusya, Batı yaptırımları altında Afganistan üzerinden bölgesel nüfuzunu artırmayı hedefliyor.
Orta Asya ülkeleri, özellikle Tacikistan ve Özbekistan, Afganistan'daki radikal grupların kendi topraklarına sızmasından endişeli. Bu ülkeler, Moskova Formatı'nı güvenlik işbirliği için bir fırsat olarak görüyor. Toplantıdan somut bir sonuç çıkması zor; ancak tarafların bir araya gelmesi bile diplomatik bir adım olarak değerlendiriliyor.
Türkiye Açısından Değerlendirme
Türkiye, Afganistan'daki gelişmeleri yakından izliyor. Ankara, Taliban yönetimiyle pragmatik ilişkiler kurmuş ve Kabil Havalimanı'nın işletilmesi gibi konularda rol almak istemişti. Pakistan ile stratejik ortaklığı olan Türkiye, iki ülke arasındaki gerilimin bölgesel istikrarı bozmasından endişe ediyor. Afganistan'daki istikrarsızlık, Türkiye'nin Orta Asya ve Pakistan üzerinden Asya'ya açılan ticaret yollarını tehdit ediyor. Ayrıca yeni bir mülteci dalgası riski, Türkiye'nin güvenlik ve ekonomik yükünü artırabilir. Türkiye'nin Moskova Formatı'na dahil olmaması, süreçteki etkisini sınırlıyor; ancak diplomatik kanallar açık tutulmalı.
