Washington ile Tahran arasında yıllardır süren gerilimi sona erdirmeyi hedefleyen diplomatik girişimler, beklenmedik bir paradoksu gün yüzüne çıkarıyor. Haziran ayının ortalarında Dubai'den yansıyan haberlere göre, müzakerelerde olgunlaşan anlaşma taslağı, İran'ın nükleer programına sınırlama getirmesi karşılığında geniş çaplı yaptırım gevşetmelerini öngörüyor. Ancak bu teşviklerin en büyük kazananı, ABD ve müttefikleri tarafından terör örgütü olarak sınıflandırılan İran Devrim Muhafızları Ordusu (IRGC) ve onun kontrolündeki devasa ekonomik imparatorluk olabilir. Bu durum, Batı'nın İran'daki nüfuz mücadelesinde ironik bir dönüm noktasına işaret ediyor: Anlaşma, Tahran'ı dizginlemek bir yana, bölgedeki en etkili silahlı gücü mali açıdan daha da güçlendirebilir.
Devrim Muhafızları'nın ekonomi üzerindeki hakimiyeti
Devrim Muhafızları, 1979 İslam Devrimi'nden bu yana İran'da sadece askeri bir güç değil, aynı zamanda ekonominin her alanına nüfuz etmiş bir holding haline geldi. Resmi olmayan tahminlere göre IRGC, İran GSYİH'sının yüzde 20 ila 40'ını kontrol ediyor. İnşaattan petrokimyaya, telekomünikasyondan bankacılığa kadar onlarca sektörde faaliyet gösteren Khatam al-Anbiya gibi dev inşaat şirketleri, yaptırımlar sayesinde yabancı rakiplerden korundu. Yaptırımların kalkmasıyla birlikte bu kuruluşlar, birikmiş sermaye ve devlet bağlantıları sayesinde uluslararası pazarlara açılma fırsatı yakalayacak. Özellikle enerji sektöründe, IRGC bağlantılı şirketlerin petrol ve doğalgaz ihracatında önemli bir pay alması bekleniyor. ABD'nin terör listesinde olmasına rağmen, anlaşmanın getireceği mali rahatlama, bu yapılanmanın yurt dışındaki varlıklarını ve yatırımlarını artırmasına olanak tanıyabilir.
Uzmanlar, bu durumu "kısır döngü" olarak nitelendiriyor. İran'ın nükleer programını sınırlandırmayı amaçlayan bir anlaşma, aynı zamanda rejimin en güçlü baskı aracını ve bölgesel milisleri finanse eden kanadını besliyor. IRGC'nin Lübnan Hizbullah'ı, Yemen'deki Husiler ve Suriye'deki rejim güçlerine sağladığı lojistik ve mali destek, yaptırımların hafiflemesiyle daha da artabilir. Bu da ABD ve İsrail için büyük bir güvenlik endişesi doğuruyor.
Bölgesel ve küresel boyut: Anlaşma bölge dengelerini nasıl etkiler?
Olası bir anlaşma sadece İran iç siyasetini değil, tüm Orta Doğu'daki güç dengelerini yeniden şekillendirebilir. Suudi Arabistan ve Birleşik Arap Emirlikleri gibi Körfez monarşileri, İran'ın nükleer programına sınırlama getirilmesini desteklemekle birlikte, IRGC'nin bölgesel faaliyetlerinin artmasından endişe duyuyor. Anlaşmanın bir parçası olarak İran'ın balistik füze programı ve bölgesel milislere verdiği desteğin de masada olması gerektiğini savunuyorlar. Ancak Batılı diplomatlar, şu an için asıl önceliğin nükleer dosya olduğunu ve diğer konuların daha sonra ele alınacağını belirtiyor.
Bu belirsizlik, İsrail'de alarm zillerinin çalmasına neden oluyor. İsrail Başbakanı Binyamin Netanyahu, yıllardır İran'la yapılacak herhangi bir anlaşmanın bölgesel güvenliği tehdit edeceğini savunuyor. IRGC'nin kazanacağı mali güç, İsrail'in kuzey sınırındaki Hizbullah tehdidini daha da artırabilir. Öte yandan Rusya ve Çin, anlaşmanın kendilerine yeni ticaret fırsatları sunacağını hesaplıyor. Özellikle Çin, yaptırımların kalkması halinde İran enerji sektörüne büyük yatırımlar yapmaya hazırlanıyor. Bu durum, ABD'nin bölgedeki etkisini azaltırken, Pekin ve Moskova'nın nüfuzunu artırabilir.
Türkiye Açısından Değerlendirme
Türkiye, İran'la derin tarihsel ve ticari bağlara sahip bir komşu olarak bu anlaşmadan doğrudan etkilenecektir. Yaptırımların kalkması, Türkiye'ye enerji maliyetlerini düşürme ve İran pazarına açılma fırsatı sunarken, aynı zamanda bir terör örgütü olarak kabul edilen IRGC'nin güçlenmesi Ankara'nın güvenlik endişelerini artırabilir. IRGC'nin Suriye ve Irak'taki faaliyetleri, Türkiye'nin sınır ötesi operasyonlarına ve terörle mücadelesine doğrudan etki ediyor. Ayrıca, bölgede artan İran nüfuzu, Ankara ile Tahran arasında Irak ve Suriye'nin kuzeyinde yaşanan vekalet savaşını tırmandırabilir. Türkiye, anlaşma sürecinde Batı ile koordinasyonu koruyarak, İran'ın ekonomik açılımından azami faydayı sağlamaya çalışacak, ancak güvenlik boyutunu da ihmal etmeyecektir.
