Orta Doğu'da nükleer silahların diplomatik masada avantaj sağlamadığı yönündeki tartışmalar, son günlerde yeniden alevlendi. Middle East Eye'da yayımlanan bir analize göre, ABD ve İsrail'in sahip olduğu nükleer cephanelik, İran'la yürütülen müzakerelerde herhangi bir üstünlük getirmedi. Uzmanlar, nükleer silahların caydırıcılık kapasitesinin, özellikle bölgesel güçler arasında simetrik olmayan bir denklem yarattığını belirtiyor. ABD'nin bölgedeki askeri varlığı ve İsrail'in açıklanmayan nükleer programı, Tahran yönetiminin müzakere pozisyonunu zayıflatmak yerine, aksine İran'ı kendi nükleer programını geliştirmeye ittiği ifade ediliyor.
Gelişmenin arka planı
İran'la nükleer müzakereler, 2015'te imzalanan Kapsamlı Ortak Eylem Planı'nın (JCPOA) ABD tarafından tek taraflı olarak terk edilmesinin ardından çıkmaza girmişti. Biden yönetiminin müzakerelere dönme çabaları, İsrail'in sert muhalefeti ve İran'ın uranyum zenginleştirme faaliyetlerini artırmasıyla karmaşık bir hal aldı. Middle East Eye'ın analizine göre, ABD'nin nükleer şemsiyesi ve İsrail'in iddia edilen nükleer silah kapasitesi, müzakerelerde bir koz olarak kullanılamadı. Bunun temel nedeni, İran'ın bölgesel projelerini (Yemen, Suriye, Lübnan) sürdürme kararlılığı ve nükleer programını askeri bir hedef olarak değil, ulusal egemenlik ve prestij meselesi olarak görmesi.
Bununla birlikte, İsrail'in nükleer kapasitesi, bölge ülkeleri arasında güvenlik ikilemini derinleştiriyor. Arap ülkelerinin bir kısmı, İsrail'in nükleer silahlarına karşılık kendi sivil nükleer programlarını geliştirirken, Suudi Arabistan gibi aktörler de nükleer silahlanma olasılığını dillendiriyor. ABD'nin tutumu ise çifte standart olarak eleştiriliyor: Washington, İran'ın nükleer silah edinmesini engellemek için her yolu denerken, İsrail'in nükleer kapasitesini görmezden geliyor.
Bölgesel veya küresel boyut
Nükleer silahların müzakerelerde avantaj sağlamadığı argümanı, sadece Orta Doğu için değil, küresel silahsızlanma tartışmaları için de önemli. Kuzey Kore örneğinde olduğu gibi, nükleer silahlar bir rejimin hayatta kalmasını garanti altına almak için kullanılırken, İran örneğinde bu silahların müzakere masasında bir baskı aracı olarak işe yaramadığı görülüyor. Bölgesel düzeyde, İsrail'in nükleer caydırıcılığı, Hizbullah ve Hamas gibi devlet dışı aktörlere karşı sınırlı bir etkiye sahip. Bu grupların asimetrik savaş yöntemleri, nükleer silahların kullanımını anlamsız kılıyor.
ABD merkezli düşünce kuruluşları, nükleer silahların diplomatik faydasının abartıldığını savunuyor. Bunun yerine, ekonomik yaptırımlar ve istihbarat iş birliği gibi geleneksel araçların daha etkili olduğu belirtiliyor. Ancak İsrail güvenlik çevreleri, özellikle İran'ın nükleer eşiğe ulaşması durumunda, caydırıcılığın önem kazanacağını iddia ediyor. Orta Doğu'da devam eden bu tartışma, küresel nükleer silahlanma yarışının yeni bir boyut kazanmasına yol açabilir.
Türkiye Açısından Değerlendirme
Türkiye, Orta Doğu'da nükleer silahlanmanın yayılmasına karşı çıkan ve bölgenin nükleer silahlardan arındırılmasını savunan bir ülke. ABD ve İsrail'in nükleer avantajının müzakerelerde işe yaramaması, Türkiye'nin ‘nükleer silahların caydırıcılık değeri düşük’ tezini güçlendiriyor. Ancak İran'ın nükleer programı, Türkiye'nin güvenliği açısından iki ucu keskin bir kılıç: Bir yandan olası bir İran nükleer silahı, bölgesel dengeleri bozarken; diğer yandan İsrail'in nükleer kapasitesi, Türkiye'nin savunma stratejilerini etkiliyor. Türkiye'nin bu bağlamda, hem nükleer silahsızlanma çağrılarını sürdürmesi hem de kendi savunma sanayisini güçlendirmesi bekleniyor.
