ABD'nin büyük şehirlerinde belediye hizmetlerinin özel sektörden alınarak kamuya devredilmesi yönünde bir dalga yaşanıyor. 'Kanalizasyon sosyalizmi' olarak adlandırılan bu eğilim, Soğuk Savaş sonrası dönemde korkulan hayalet değil; su, enerji ve atık yönetimi gibi temel kamu hizmetlerinin kâr amacı gütmeyen kamu kurumları tarafından daha verimli ve adil sunulması fikrine dayanıyor. Temelde, belediyeler özelleştirilmiş altyapıyı geri satın alarak ya da sözleşmeleri yenileyerek kontrolü yeniden ele geçiriyor.
Gelişmenin arka planı: Özelleştirmenin başarısızlığı
1990'lardan itibaren birçok ABD şehri, su ve enerji dağıtımı gibi hizmetleri maliyetleri düşürmek amacıyla özel şirketlere devretti. Ancak zamanla özelleştirmenin vaat ettiği verimlilik artışı gerçekleşmedi; aksine, fiyatlar yükseldi, hizmet kalitesi düştü ve kâr odaklı yönetim altyapı yatırımlarını ihmal etti. Örneğin, birçok su şirketi boru yenileme yerine hisse geri alımına yöneldi. Bu durum, özellikle düşük gelirli mahallelerde su kesintileri ve fiyat artışları olarak yansıdı.
Pandemi sonrası dönemdeki enflasyon ve tedarik zinciri krizleri, kamu hizmetlerinin stratejik önemini bir kez daha ortaya koydu. Belediyeler, temel ihtiyaçların özel şirketlerin insafına bırakılmasının yarattığı riskleri fark etti. Bu bağlamda, 'kanalizasyon sosyalizmi' terimi, kamu hizmetlerinin yeniden belediyeleştirilmesini tanımlamak için kullanılıyor ve bu hareket, ABD'nin bazı eyaletlerinde yasal düzenlemelerle de destekleniyor.
Bölgesel ve küresel boyut: Kamulaştırma dalgası
ABD'de bu eğilim sadece su ve kanalizasyonla sınırlı değil. Enerji kooperatifleri, yenilenebilir enerji kaynaklarının kamuya ait olması ve topluluk temelli elektrik şebekeleri yaygınlaşıyor. Jackson, Mississippi gibi şehirlerde su sisteminin çökmesi, kamulaştırma taleplerini artırdı. Küresel ölçekte ise benzer bir hareket var: Fransa, Almanya ve Latin Amerika'da su hizmetlerinin yeniden kamuya geçişi hız kazandı. Dünya Bankası ve IMF'nin yıllarca özelleştirmeyi teşvik etmesine rağmen, son 20 yılda 300'den fazla şehir su hizmetini yeniden belediyeleştirdi. Bu, neoliberal politikaların zayıfladığı ve kamu yararının yeniden öncelik kazandığı bir dönüşüme işaret ediyor.
Türkiye Açısından Değerlendirme
Türkiye'de de belediye hizmetlerinin özelleştirilmesi 2000'li yıllarda yaygındı; ancak son dönemde bazı büyükşehir belediyeleri su, ulaşım ve enerji yatırımlarını kamu eliyle yapma eğilimini güçlendiriyor. ABD'deki bu akım, küresel bir trendin parçası olarak Türkiye'deki yerel yönetimlerin kamu hizmeti anlayışını etkileyebilir. Özellikle su ve altyapı yatırımlarında özel sektör ortaklıklarının sürdürülebilirliği sorgulanırken, belediyelerin doğrudan hizmet sunma kapasitesini artırması gündeme gelebilir. Ayrıca, enerji kooperatifleri ve yerel yenilenebilir enerji modelleri Türkiye'de de tartışılmaya başlandı; bu tür kamu odaklı çözümler, dışa bağımlılığı azaltma potansiyeli taşıyor.
