İkinci Dünya Savaşı'nın ardından ABD'nin öncülüğünde kurulan Bretton Woods sistemi, NATO, Birleşmiş Milletler ve liberal ticaret düzeni, bugün aynı ülkenin öncülüğünde adeta bir balyozla parçalanıyor. The Economist'in kıdemli editörlerinden Edward Carr, "America's Wrecking-ball Revolution" başlıklı yazısında, ABD'nin kurduğu düzeni nasıl yıktığını ve bu enkazdan neyin yükseleceğini sorguluyor. Yıkımın mimarları, düzenin kurucuları olan aynı kurumlar ve kişilikler; bu kez ellerinde balyoz var.
Liberal Düzenin Çöküşü: Neden Şimdi?
ABD, Soğuk Savaş boyunca liberal demokrasi, serbest ticaret ve uluslararası iş birliğinin en büyük savunucusuydu. Ancak 2008 mali krizi, artan eşitsizlik, Çin'in yükselişi ve göç dalgaları, Amerikan kamuoyunda küreselleşmeye karşı tepkiyi körükledi. Donald Trump'ın 2016 seçim zaferiyle başlayan süreç, Joe Biden yönetiminde de devam ediyor: ticaret savaşları, NATO'dan çekilme tehditleri, uluslararası anlaşmalardan imzaların çekilmesi. Carr'a göre bu sadece popülist bir dalga değil; sistemli bir dönüşüm. ABD, çok kutuplu dünyada kendi çıkarlarını önceleyen, pragmatik ve tek taraflı bir dış politikaya yöneliyor.
Yıkımın üç ayağı var: Birincisi, ticaret ve ekonomi alanında. Dünya Ticaret Örgütü'nün işlevsizleştirilmesi, Çin'e yönelik teknoloji ambargoları ve tedarik zincirlerinin yeniden yapılandırılması, liberal ticaretin temelini oluşturan karşılıklı bağımlılık ilkesini çökertiyor. İkincisi, güvenlik alanında. ABD'nin geleneksel müttefiklerine karşı mesafeli duruşu, NATO'nun anlamını sorgulatıyor. Üçüncüsü, değerler alanında. ABD, demokrasi teşviğinden vazgeçerek, otoriter rejimlerle iş birliği yapmaya başladı.
Enkazdan Ne Yükselecek? Bölgesel ve Küresel Boyut
Carr, yeni düzenin henüz netleşmediğini, ancak bazı işaretlerin görüldüğünü belirtiyor. Çin, kendi liderliğinde alternatif kurumlar inşa ediyor: Kuşak ve Yol Girişimi, AIIB, BRICS. Avrupa Birliği, stratejik özerklik arayışında. Hindistan, Brezilya, Türkiye gibi bölgesel güçler, çok yönlü diplomasiyle manevra alanını genişletiyor. Yeni düzen, muhtemelen daha adil ve kapsayıcı olmayacak; aksine, büyük güçlerin nüfuz alanlarına bölündüğü, rekabetin arttığı bir kaos ortamı doğabilir. Afrika ve Latin Amerika, bu güç mücadelesinde yeni satranç tahtaları haline geliyor. Ancak Carr'ın asıl sorusu şu: ABD, yıkımın ardından inşa edebilecek mi? Yoksa geri çekilme, Amerikan hegemonyasının sonunu mu getirecek?
Türkiye Açısından Değerlendirme
Türkiye, bu küresel kırılmada hem riskler hem de fırsatlarla karşı karşıya. ABD'nin liberal düzenden vazgeçmesi, Türkiye'nin NATO üyeliğinin stratejik önemini sorgulatabilir; ancak aynı zamanda Ankara'ya bağımsız hareket alanı da sağlıyor. Türkiye, Rusya, Çin ve AB arasında denge politikasını sürdürürken, Doğu Akdeniz, Kafkasya ve Orta Doğu'da kendi çıkarlarını korumak zorunda. Yeni düzenin kuralsız rekabet ortamı, Türk ekonomisini kırılganlaştırabilir; ancak Türkiye'nin savunma sanayisi ve enerji merkezi olma potansiyeli, ona bölgesel bir ağırlık kazandırabilir. Ankara'nın asıl sınavı, bu kaostan güçlenerek çıkacak stratejik vizyonu geliştirmek olacak.
