ABD Dışişleri Bakanı Marco Rubio, Salı günü Senato Dış İlişkiler Komitesi'nde yaptığı konuşmada, Washington yönetiminin küresel insani aşı ittifakı GAVI'ye (Küresel Aşı ve Bağışıklama İttifakı) yeniden mali destek sağlamaya hazırlandığını bildirdi. Bu açıklama, Sağlık Bakanı Robert F. Kennedy Jr.'ın aşılarla ilgili güvenlik endişeleri gerekçesiyle fonları dondurma kararının ardından geldi. Rubio, konuya ilişkin olarak "Bu programı yeniden canlandırmak ve dünyadaki en savunmasız nüfuslara ulaşmak için çalışıyoruz" ifadelerini kullandı. GAVI, düşük gelirli ülkelerde çocukların ve yetişkinlerin hayat kurtarıcı aşılara erişimini sağlayan, 2000 yılında kurulmuş uluslararası bir kamu-özel sektör ortaklığıdır.
Kennedy'nin aşı karşıtlığı ve fon dondurma kararı
Başkan Donald Trump'ın Sağlık Bakanı olarak atadığı Kennedy, göreve başlamasının ardından ABD'nin GAVI'ye yaptığı katkıyı durdurma talimatı vermişti. Kennedy, geçmişte aşıların otizme neden olduğu yönündeki bilimsel olarak çürütülmüş iddiaları savunmasıyla tanınıyor. Bu karar, ABD'nin küresel sağlık alanındaki taahhütlerini sorgulatan bir gelişme olarak değerlendirilmişti. Ancak Rubio'nun açıklamaları, Dışişleri Bakanlığı'nın sağlık diplomasisi konusunda farklı bir yaklaşım benimsediğini ortaya koyuyor. ABD, GAVI'nin en büyük bağışçılarından biri olarak her yıl milyonlarca dolarlık katkı sağlıyor. Kennedy'nin kararıyla birlikte bu fonların kesilmesi, özellikle Afrika ve Güneydoğu Asya'da yürütülen aşı kampanyalarını olumsuz etkilemişti. Rubio, Senato'da yaptığı konuşmada, "Sağlık Bakanlığı ile koordinasyon halindeyiz ve GAVI'ye yönelik taahhüdümüzü yeniden değerlendiriyoruz. Programın devamlılığı için gerekli adımları atacağız" dedi.
Küresel sağlık gündemi ve ABD'nin rolü
GAVI, 2000 yılından bu yana 1 milyardan fazla çocuğun aşılanmasına katkı sağladı ve bu sayede milyonlarca ölümün önüne geçildi. ABD'nin fonları yeniden başlatması, küresel aşılama oranlarının Covid-19 salgını sonrası düştüğü kritik bir dönemde geliyor. Dünya Sağlık Örgütü verilerine göre, 2023 yılında 20 milyondan fazla çocuk temel aşılara erişemedi. Rubio'nun açıklamaları, ABD'nin uluslararası sağlık programlarına yeniden angaje olma isteğini yansıtsa da, Kongre'nin bütçe onayı ve Sağlık Bakanlığı'nın tutumu sürecin seyrini belirleyecek. Uzmanlar, Kennedy'nin aşı karşıtı görüşleri ile Dışişleri'nin diplomatik öncelikleri arasında bir gerilim olduğuna dikkat çekiyor. Öte yandan, Çin ve Rusya'nın GAVI benzeri yapılarla sağlık diplomasisini artırması, ABD'nin bu alandaki liderliğini yeniden tesis etme ihtiyacını da ortaya koyuyor.
Türkiye Açısından Değerlendirme
ABD'nin GAVI'ye yeniden fon sağlaması, Türkiye'nin de aktif rol oynadığı küresel sağlık yönetişimi açısından önemlidir. Türkiye, özellikle Afrika ve Orta Doğu'da sağlık altyapısı projeleri ve aşı yardımlarıyla giderek daha görünür bir aktör haline gelmiştir. ABD'nin bu adımı, uluslararası sağlık iş birliğinde çok taraflı mekanizmaların önemini pekiştirirken, Türkiye'nin GAVI'ye yaptığı katkılar ve kendi aşı üretim kapasitesiyle bu alandaki konumunu güçlendirmesi için bir fırsat sunmaktadır. Ayrıca, aşı karşıtlığının küresel bir sorun haline geldiği bu dönemde, ABD içindeki tartışmaların Türkiye'deki aşılama oranlarına dolaylı etkileri olabileceği de göz ardı edilmemelidir.
