ABD yönetimi, İran'ın nükleer programının başındaki ismin Uluslararası Atom Enerjisi Ajansı (IAEA) tarafından düzenlenen bir konferansa katılmasına itiraz etti. Washington, Tahran'ın nükleer faaliyetlerine ilişkin duyduğu derin endişeyi bir kez daha dile getirirken, İranlı yetkilinin uluslararası platformda yer almasının Ajans'ın tarafsızlığına gölge düşürebileceğini savunuyor. Konu, nükleer diplomasi sahnesinde yeni bir gerilim hattı oluşturdu.
Gelişmenin Arka Planı
İran'ın nükleer programı, yıllardır uluslararası toplumun en yakından izlediği dosyalardan biri. 2015 yılında imzalanan Kapsamlı Ortak Eylem Planı (JCPOA) ile Tahran'ın nükleer faaliyetleri belirli sınırlamalara tabi tutulmuş, karşılığında yaptırımların kaldırılması öngörülmüştü. Ancak 2018'de ABD'nin tek taraflı olarak anlaşmadan çekilmesi ve yaptırımları yeniden uygulamaya koyması, denklemi altüst etti. İran da zamanla anlaşmadaki taahhütlerini askıya aldığını duyurdu; uranyum zenginleştirme oranını yüzde 60'a kadar çıkardı. Bu oran, silah üretimi için gereken yüzde 90'a oldukça yakın.
Uluslararası Atom Enerjisi Ajansı, İran'ın nükleer tesislerinde denetimlerini sürdürmeye çalışsa da son yıllarda Tahran yönetimi bazı kameraların kayıtlarına erişimi kısıtladı ve denetçilere yönelik kısıtlamalar getirdi. Ajans, İran'ın nükleer materyalin izlenebilirliği konusunda yeterli işbirliği yapmadığını defalarca rapor etti. Bu raporlar, Batı başkentlerinde ciddi kaygıyla karşılanıyor.
ABD'nin itirazı, sadece sembolik bir tavır değil. Washington, İranlı yetkilinin konferansa katılmasının, Tahran'a meşruiyet kazandıracağını ve nükleer programının uluslararası alanda normalleşmesine zemin hazırlayacağını düşünüyor. Özellikle İran'ın nükleer silah kapasitesine ilişkin istihbarat raporları ve uranyum zenginleştirme faaliyetlerinin hız kesmemesi, ABD'nin tutumunu sertleştirmesinde etkili oldu.
Bölgesel ve Küresel Boyut
İran'ın nükleer programı, sadece ABD ile İran arasında bir mesele değil. İsrail, Suudi Arabistan ve Birleşik Arap Emirlikleri gibi bölge ülkeleri, Tahran'ın nükleer kapasitesini kendi ulusal güvenliklerine yönelik bir tehdit olarak görüyor. İsrail, İran'ın nükleer tesislerine yönelik askeri müdahale seçeneğini zaman zaman gündeme getiriyor. Suudi Arabistan ise İran'ın nükleer programını dengelemek için kendi nükleer programını başlatma sinyalleri veriyor. Bu durum, Orta Doğu'da bir nükleer silahlanma yarışını tetikleyebilir.
Küresel ölçekte ise nükleer diplomasi, büyük güçler arasında bir denge oyunu haline gelmiş durumda. Rusya ve Çin, İran ile olan ekonomik ve stratejik ilişkilerini korumak isterken, Batı'nın yaptırım politikalarına mesafeli duruyor. IAEA gibi uluslararası kurumlar ise bir yandan denetim görevini sürdürmeye çalışırken, diğer yandan siyasi baskılarla karşı karşıya kalıyor. Ajans'ın tarafsızlığı, üye ülkeler arasındaki anlaşmazlıklarda sık sık sorgulanıyor.
ABD'nin itirazı, IAEA'nın karar alma süreçlerinde bir krize yol açabilir. Eğer İranlı yetkili konferansa katılırsa, ABD ve müttefikleri toplantıyı boykot edebilir. Bu da nükleer işbirliği ve denetim mekanizmalarını daha da zayıflatır. Öte yandan, İran'ın katılımının engellenmesi, Tahran'ı daha da izole ederek diplomatik çözüm umutlarını azaltabilir.
Türkiye Açısından Değerlendirme
Türkiye, İran ile komşu olması ve bölgesel istikrarı doğrudan etkileyen gelişmelerin merkezinde yer alması nedeniyle bu süreci yakından takip ediyor. Nükleer program kaynaklı gerilimin tırmanması, Türkiye'nin enerji güvenliği ve sınır güvenliği açısından risk oluşturuyor. Ayrıca Türkiye, Batı ile İran arasında diplomatik bir köprü kurma potansiyeline sahip. ABD'nin tutumu, Türkiye'nin denge politikasını zorlaştırabilir; zira Ankara hem NATO müttefiki olarak Washington'ın endişelerini paylaşıyor hem de Tahran ile ekonomik ve siyasi ilişkilerini sürdürmek istiyor. Olası bir askeri gerilim, Türkiye'nin güneydoğu sınırında istikrarsızlığa yol açabilir.
