ABD ile İran arasında varıldığı iddia edilen mutabakat, her iki tarafın da kalıcı bir barışa yol açmayacağını bildiği bir anlaşma olarak nitelendiriliyor. Diplomatik kaynaklara göre, bu girişim tarafların birbirlerine karşı askeri ve ekonomik baskıyı geçici olarak hafifletme amacı taşıyor. Ne var ki, ne Washington ne de Tahran, bu belgenin Ortadoğu'da köklü bir değişim yaratacağına inanıyor. Anlaşma, daha çok tarafların kendi iç dinamiklerine ve bölgesel hesaplarına zaman kazanmak için attığı bir adım olarak değerlendiriliyor.
Gelişmenin Arka Planı
ABD-İran ilişkileri, 1979 İslam Devrimi'nden bu yana gerginliklerle dolu. Son yıllarda ise nükleer program, yaptırımlar ve bölgesel vekalet savaşları nedeniyle tansiyon zirve yaptı. Mutabakatın içeriği henüz kamuoyuna tam olarak açıklanmamış olsa da, uzmanlar bunun uranyum zenginleştirme seviyelerinin sınırlandırılması ve bazı yaptırımların hafifletilmesini kapsadığını tahmin ediyor. Ancak, 2015'teki Kapsamlı Ortak Eylem Planı'nın (KOEP) aksine, bu mutabakatın bağlayıcılığı zayıf ve izleme mekanizması yetersiz.
Tahran yönetimi, ekonomik darboğazdan çıkmak ve iç politikada rahatlama sağlamak için bu adımı atarken; Washington, Çin ve Rusya'ya odaklanmak için Ortadoğu'da geçici bir sükunet arayışında. Fakat her iki taraf da birbirine güvenmiyor. İran, ABD'nin taahhütlerini yerine getirmediği geçmiş deneyimlere atıfla şüpheci; ABD ise İran'ın bölgedeki milis güçleri ve füze programı konusunda elini güçlendirmesinden endişe ediyor.
Bölgesel ve Küresel Boyut
Mutabakat, yalnızca ikili ilişkileri değil, bölgesel dengeleri de etkileyecek. İsrail ve Suudi Arabistan başta olmak üzere bölge ülkeleri, İran'ın nükleer faaliyetlerine yönelik herhangi bir gevşemeye sert tepki gösterebilir. İsrail, İran'ın nükleer silah kapasitesine ulaşmasını engellemek için askeri seçenekleri masada tutuyor. Suudi Arabistan ise İran'ın Yemen ve Suriye'deki etkisinin artmasından rahatsız.
Öte yandan, Rusya ve Çin, ABD'nin İran'a yönelik yaptırımlarının hafiflemesini kendi çıkarları açısından olumlu karşılıyor. Moskova, İran'la askeri ve enerji işbirliğini derinleştirirken; Pekin, İran petrolüne erişimin kolaylaşmasını istiyor. Avrupa Birliği ise nükleer anlaşmanın yeniden canlanması için diplomatik çabalarını sürdürüyor ancak bu mutabakatın yetersiz olduğu görüşünde.
Türkiye Açısından Değerlendirme
Ankara, Tahran ve Washington arasındaki bu geçici yakınlaşmayı dikkatle izliyor. İran'la 500 kilometreden fazla kara sınırı bulunan Türkiye, bir yandan enerji ithalatında İran'a bağımlıyken diğer yandan Suriye ve Irak'ta rekabet halinde. Mutabakatın yaptırımları hafifletmesi, Türkiye'nin İran'la ticaretini artırabilir ancak ABD'nin ikincil yaptırım riski devam ediyor. Ayrıca, bölgesel dengelerdeki olası bir İran etkisi, Türkiye'nin Kafkasya ve Orta Asya'daki nüfuz mücadelesini de etkileyebilir. Bu nedenle Türkiye, mutabakatın kalıcı hale gelmemesini ve İran'ın bölgesel faaliyetlerinin sınırlanmasını tercih edecektir.
