ABD ile İran arasında stratejik Hürmüz Boğazı üzerindeki gerilim, Tahran yönetiminin bölgedeki tüm petrol ihracat yollarını kapatma tehdidiyle yeni bir boyuta ulaştı. İran Dışişleri Bakanlığı tarafından 24 Temmuz Çarşamba günü yapılan açıklamada, ABD'nin İran limanlarını denizden ablukaya almasına misilleme olarak, Körfez'deki tüm petrol tankerlerinin geçişine izin verilmeyeceği duyuruldu. Bu hamle, küresel petrol arzının yaklaşık yüzde 20'sinin geçtiği dünyanın en hayati enerji koridoru olan Hürmüz Boğazı'nda büyük bir krize yol açma potansiyeli taşıyor. Beyaz Saray'dan yapılan ilk resmi yanıtta ise, bu tür bir tehdidin “kabul edilemez” olduğu ve gerekli tüm önlemlerin alınacağı belirtildi.
Gelişmelerin arka planı: Yaptırımlar ve askeri yığınak
Son haftalarda ABD, İran'a yönelik ekonomik yaptırımları sıkılaştırma adına, İran'ın Hürmüz Boğazı'ndaki limanlarına yönelik fiili bir deniz ablukası uygulamaya başlamıştı. ABD Donanması'na ait savaş gemileri, İran bayraklı ticari gemileri durdurarak aramalar yapıyor ve bazı yüklerin geçişine izin vermiyor. Washington yönetimi, bu önlemlerin İran'ın nükleer programına ve bölgesel milisleri desteklemesine karşı baskıyı artırmak amacıyla alındığını savunuyor. İran ise bu adımları “uluslararası hukukun ihlali” ve “ekonomik savaş” olarak nitelendiriyor. Devrim Muhafızları Komutanı Tümgeneral Hüseyin Selami, yaptığı açıklamada, “Boğazın bizim kontrolümüzde olduğunu unutmamalılar. Gerekirse tek bir damla petrolün geçmesine izin vermeyiz” ifadelerini kullandı. Bu söylem, 2019 yılında benzer bir kriz sırasında İran'ın sivil havacılık uyduları ve insansız hava araçları düşürmesinin ardından gerilimin en üst seviyeye çıktığı dönemi hatırlatıyor.
Uluslararası Enerji Ajansı (IEA) verilerine göre, 2023 yılında Hürmüz Boğazı'ndan günde ortalama 17 milyon varil ham petrol ve petrol ürünü taşındı. Bu miktar, küresel petrol ticaretinin yaklaşık üçte birine tekabül ediyor. Suudi Arabistan, Irak, Kuveyt, Birleşik Arap Emirlikleri ve Katar gibi büyük üreticilerin ihracatının neredeyse tamamı bu dar geçitten yapılıyor. Boğazın en dar noktasında yalnızca 33 kilometre genişliğinde olan su yolu, İran'ın askeri açıdan kolayca kontrol edebileceği bir alan. İran'ın elinde bulunan gemisavar füzeler, deniz mayınları ve hızlı botlar, bu bölgeyi dünyanın en riskli deniz ticaret yollarından biri haline getiriyor.
Bölgesel ve küresel boyut: Petrol fiyatları ve enerji güvenliği
Gerilimin tırmanmasıyla birlikte Brent tipi ham petrolün varil fiyatı bir günde yüzde 3,5 artarak 82 dolar seviyesine yükseldi. Analistler, boğazın tamamen kapanması durumunda petrol fiyatlarının 100 doların üzerine çıkabileceği uyarısında bulunuyor. Bu durum, özellikle enerji ithalatına bağımlı Avrupa ve Asya ekonomileri için ciddi bir darbe anlamına geliyor. Çin, Hindistan, Japonya ve Güney Kore gibi ülkeler, petrol ihtiyaçlarının büyük kısmını Körfez ülkelerinden karşılıyor. Çin, Körfez'den yaptığı toplam petrol ithalatının yüzde 40'ını, Hindistan ise yüzde 60'ını Hürmüz Boğazı üzerinden gerçekleştiriyor. ABD ise kendi şeyl petrolü üretimi sayesinde Körfez petrolüne daha az bağımlı olsa da, küresel fiyat artışlarından ve Asya'daki müttefiklerinin zarar görmesinden olumsuz etkilenecek. Bu nedenle Washington, bölgedeki askeri varlığını artırma kararı aldı. ABD Merkez Kuvvetler Komutanlığı'ndan (CENTCOM) yapılan açıklamada, ek bir uçak gemisi grubunun ve savaş uçaklarının bölgeye sevk edildiği duyuruldu. Ayrıca Suudi Arabistan ve Bahreyn'deki deniz üslerinin alarm seviyesi yükseltildi.
Ortadoğu'daki diğer aktörler de gelişmeleri endişeyle izliyor. Suudi Arabistan ve Birleşik Arap Emirlikleri, İran'ın tehdidinin kendi ihracatlarını da doğrudan etkilediği için, ABD ile koordinasyon halinde askeri önlemler alıyor. Irak ise İran'a yakınlığı ve enerji ticaretindeki bağımlılığı nedeniyle iki ateş arasında kalmış durumda. Uluslararası toplum, taraflara itidal çağrısı yaparken, Birleşmiş Milletler Güvenlik Konseyi'nin konuyu acil gündemine alması bekleniyor. Ancak Rusya ve Çin'in İran'a yönelik yaptırımlara karşı çıkması, diplomatik çözümü zorlaştırıyor.
Türkiye Açısından Değerlendirme
Türkiye, petrol ihtiyacının yaklaşık yüzde 45'ini Körfez ülkelerinden (başta Irak ve Suudi Arabistan) karşılıyor. Hürmüz Boğazı'nın kapanması veya güvensiz hale gelmesi, Türkiye'nin enerji arz güvenliğini doğrudan tehdit eder. Kısa vadede alternatif kaynaklar (Rusya, Hazar) yetersiz kalacağından, akaryakıt fiyatlarında ve enflasyonda artış kaçınılmaz olur. Ayrıca Türkiye, İran'la karşılıklı enerji bağımlılığı ve sınır ticareti nedeniyle bu krizde hassas bir denge kurmak zorunda. Ankara, hem ABD ile ittifak ilişkilerini korumak hem de İran'la komşuluk ve enerji ilişkilerini sürdürmek için arabulucu rolü üstlenebilir. Ancak İran'a yönelik yaptırımların artması, Türkiye'nin İran doğalgaz ithalatını da riske atabilir. Bu nedenle Türkiye, krizin daha da tırmanmaması için diplomatik girişimlerde bulunmalı ve alternatif enerji koridorlarına (Kuzey Irak, Doğu Akdeniz, LNG) yatırım yapmalıdır.
