ABD ve İran arasında stratejik Hürmüz Boğazı'nın kontrolü amacıyla son günlerde yoğunlaşan karşılıklı saldırılar, iki ülke arasında 2023 yılında imzalanan Mutabakat Zaptı'nın (MoU) çökme riskiyle karşı karşıya olduğunu gösteriyor. Analistler, bu son çatışmaların özellikle boğazdaki güç dengesini hedef aldığını ve anlaşmanın sürdürülebilirliğini sorgulattığını belirtiyor. Hürmüz Boğazı, dünya ham petrolünün yaklaşık yüzde 20'sinin geçtiği kritik bir su yolu olarak küresel enerji arz güvenliği açısından hayati önem taşıyor.
Gelişmenin Arka Planı
ABD ile İran arasındaki gerginlik, 2023'te imzalanan ve nükleer program ile yaptırımları kapsayan altı maddelik mutabakatla bir süreliğine yatışmıştı. Ancak son haftalarda İran'a bağlı Devrim Muhafızları'nın Hürmüz Boğazı'nda ticari gemilere el koyması ve ABD'nin de buna misilleme olarak bölgeye savaş gemileri göndermesi, tansiyonu yeniden yükseltti. İran, boğazın kontrolünü ulusal güvenliğinin bir parçası olarak görürken, ABD ise serbest seyrüsefer ilkesini savunuyor. Uzmanlar, bu çatışmaların mutabakatın uygulanmasını zora soktuğunu ve her iki tarafın da anlaşmanın bazı maddelerini ihlal ettiğini öne sürüyor.
Mutabakat Zaptı, İran'ın uranyum zenginleştirme faaliyetlerinin sınırlandırılması karşılığında ABD'nin bazı yaptırımları hafifletmesini öngörüyordu. Ancak son saldırılar, özellikle İran'ın bölgesel milis grupları aracılığıyla ABD hedeflerine yönelik eylemleri ve ABD'nin de İran'ın petrol ihracatını hedef alan yeni yaptırımları, anlaşmanın temelini aşındırıyor. Her iki ülke de birbirini provokasyonla suçlarken, uluslararası toplum gerilimin daha da tırmanmasından endişe duyuyor.
Bölgesel ve Küresel Boyut
Hürmüz Boğazı'ndaki çatışmalar, yalnızca ABD-İran ilişkilerini değil, aynı zamanda küresel enerji piyasalarını ve bölgesel güvenliği de doğrudan etkiliyor. Suudi Arabistan, BAE ve Katar gibi Körfez ülkeleri, boğazın güvenliğine bağımlı oldukları için gelişmeleri yakından izliyor. Çin ve Hindistan gibi büyük petrol ithalatçıları, olası bir krizde enerji arzında kesintilerle karşılaşma riski taşıyor. Analistler, mutabakatın çökmesi halinde İran'ın nükleer programını hızlandırabileceğini ve bunun da bölgede silahlanma yarışını tetikleyebileceğini belirtiyor. Ayrıca, ABD'nin Ortadoğu'daki askeri varlığını artırması, Rusya ve Çin'in bölgedeki nüfuz mücadelesini daha da karmaşık hale getiriyor.
Avrupa Birliği, tarafları itidale çağırırken, Birleşmiş Milletler de diyaloğun yeniden başlatılması için çaba gösteriyor. Ancak sahadaki gerçekler, diplomatik çözümün giderek zorlaştığını gösteriyor. Mutabakat Zaptı'nın kaderi, önümüzdeki haftalarda yapılacak müzakerelere bağlı görünüyor; ancak mevcut saldırılar anlaşmaya olan güveni ciddi şekilde zedelemiş durumda.
Türkiye Açısından Değerlendirme
Türkiye, enerji ihtiyacının büyük bir kısmını ithal eden bir ülke olarak Hürmüz Boğazı'ndaki gerginlikten doğrudan etkileniyor. Boğazın kapanması halinde petrol fiyatlarının yükselmesi, Türkiye'nin cari açığını ve enflasyonunu olumsuz etkileyebilir. Ayrıca Türkiye, hem ABD hem de İran'la ilişkilerini dengelemek durumunda; bu kriz, Ankara'nın iki ülkeyle de diplomatik kanalları açık tutma stratejisini zorlayabilir. Bölgesel olarak, Türkiye'nin Katar ve Azerbaycan gibi ülkelerle enerji işbirliği, Hürmüz krizinin alternatif rotalar arayışını hızlandırması açısından önem kazanıyor.
