ABD ile İran arasında yeniden tırmanan siyasi ve askeri gerilim, küresel petrol piyasalarında sert bir yükselişe neden oldu. ABD tipi ham petrol (WTI) varil fiyatı, Pazartesi sabahı açılışının ardından 79 dolar seviyesine ulaşarak geçen hafta sonundaki 72 dolar seviyesine göre yaklaşık yüzde 10'luk bir artış kaydetti. Uluslararası Brent petrol ise aynı dönemde varil başına 84 doların üzerine çıktı. Piyasalar, özellikle Hürmüz Boğazı ve Basra Körfezi'ndeki olası bir krizin küresel arzı kesintiye uğratma riskine odaklanmış durumda. Yatırımcılar, iki ülke arasındaki son dönemde artan söylemlerin somut askeri adımlara dönüşmesinden endişe ediyor.
Gelişmenin arka planı: Gerilim yeniden nasıl tırmandı?
ABD ile İran arasındaki son kriz, Tahran'ın nükleer programına ilişkin Uluslararası Atom Enerjisi Ajansı'nın (IAEA) yayımladığı kritik raporun ardından başladı. Raporda, İran'ın uranyum zenginleştirme seviyesini yüzde 60'a çıkardığı ve daha önce bildirilmeyen bir tesiste nükleer faaliyetler yürüttüğü belirtiliyor. Buna karşılık ABD Başkanı Joe Biden yönetimi, daha önce gevşettiği yaptırımları yeniden sıkılaştırma sinyali verdi ve bölgeye ek deniz gücü sevk etti. İran ise cevaben, Basra Körfezi'nde ABD savaş gemilerine yakın manevralar yaparak savaş gemilerine lazer tuttuğu iddia edilen İran devrim muhafızları botlarını görüntüledi. ABD Merkez Kuvvetler Komutanlığı (CENTCOM), bu eylemleri "provokatif" olarak tanımladı ve misilleme yapabileceği uyarısında bulundu.
Petrol piyasaları, bu gerilimin hemen ardından yükselişe geçti. Uzmanlara göre, asıl endişe kaynağı, Hürmüz Boğazı'nın olası bir kapanması. Dünya petrol arzının yaklaşık yüzde 20'sinin geçtiği bu dar su yolu, daha önce İran tarafından tehdit edilmişti. Her ne kadar bu tehditler hiçbir zaman tam olarak uygulanmasa da, her yeni krizde boğazın güvenliği yeniden sorgulanıyor.
Bölgesel ve küresel boyut: Diğer aktörler ne yapıyor?
Bu gelişmeler sadece ABD ve İran'ı ilgilendirmiyor. Suudi Arabistan ve Birleşik Arap Emirlikleri gibi Körfez ülkeleri, petrol fiyatlarının yükselmesini kendi bütçeleri açısından olumlu bulurken, aynı zamanda kendi güvenliklerini de tehdit altında hissediyor. Suudi Arabistan, son aylarda İran ile ilişkilerini normalleştirme çabalarına rağmen, ABD'nin bölgedeki varlığını destekliyor. Öte yandan Çin, hem ABD ile hem de İran ile ekonomik ilişkilerini dengelemeye çalışırken, Hindistan ve Japonya gibi büyük petrol ithalatçıları yüksek fiyatlardan doğrudan etkileniyor. Avrupa Birliği ise İran nükleer anlaşmasını (JCPOA) canlandırma girişimlerinin zora girdiğini görüyor. ABD yaptırımlarının İran petrol ihracatını kısıtlaması, Avrupa'nın enerji maliyetlerini daha da artırabilir. Küresel ölçekte, bu gerilim zaten yüksek olan enflasyonist baskıları daha da körükleyerek merkez bankalarının faiz artırım kararlarını etkileyebilir.
Türkiye Açısından Değerlendirme
Türkiye, enerji ithalatının büyük bölümünü İran ve Irak üzerinden sağlayan bir ülke olarak bu gerilimden doğrudan etkileniyor. Ham petrol fiyatlarındaki ani yükseliş, Türkiye'nin enerji maliyetlerini artıracak, cari açık ve enflasyon üzerinde baskı oluşturacaktır. Ayrıca, ABD'nin İran'a yönelik yaptırımlarını sıkılaştırması, Türkiye'nin İran'dan doğalgaz ve petrol alımını zorlaştırabilir. Öte yandan, Türkiye, İran ile iyi ilişkilerini korumakla ABD ile stratejik ortaklığını dengelemek arasında sıkışmış durumda. Ankara, bölgesel istikrarın bozulmasından endişe ediyor ve diyalog çağrıları yapıyor. Uzun vadede, bu kriz Türkiye'nin enerji kaynaklarını çeşitlendirme ve yerli enerji üretimini artırma ihtiyacını yeniden gündeme getirebilir.
