ABD ile İran arasındaki gerilim, 100 günlük eşiği geride bırakırken taraflar arasında olası bir ateşkes konusunda ilerleme sağlanamadı. Hafta sonuna girilirken Tahran yönetimi, Hürmüz Boğazı üzerinde İran ve Umman'ın ortak egemenliğe sahip olduğunu yineleyerek bölgedeki deniz güvenliğine ilişkin tartışmaları alevlendirdi. Eski Biden yönetimi Dışişleri Bakanlığı üst düzey danışmanlarından Melissa Toufanian’ın da dahil olduğu diplomatik çevreler, tırmanan krizin ivedilikle çözülmemesi halinde küresel enerji arzında ciddi kesintiler yaşanabileceği uyarısında bulunuyor.
Hürmüz Boğazı’nda egemenlik tartışması
İran Dışişleri Bakanlığı tarafından yapılan açıklamada, Hürmüz Boğazı'nın hukuki statüsüne vurgu yapılarak, Tahran ve Maskat'ın boğaz üzerindeki egemenliğini tanımayan girişimlerin ‘kabul edilemez’ olduğu belirtildi. Açıklamada ayrıca, bölgede yabancı güçlerin varlığının istikrarı bozduğu ifade edildi. Umman ise şu ana kadar İran'ın bu iddiasına doğrudan destek vermedi. Boğaz, dünya petrol arzının yaklaşık beşte birinin geçtiği kritik bir deniz yolu olarak biliniyor. ABD Beşinci Filosu, son haftalarda bölgedeki deniz devriyelerini artırdığını ve uluslararası suların serbest kullanımını garanti altına alacaklarını duyurdu.
Diplomatik kaynaklar, ABD yönetiminin krizin askeri bir çatışmaya dönüşmemesi için dolaylı müzakereleri devreye sokmaya çalıştığını ancak İran’ın ön koşullarının kabul edilemez olduğunu aktarıyor. İran, mevcut yaptırımların tamamen kaldırılması ve ülkenin nükleer programına ilişkin müzakerelerin yeniden başlatılması halinde görüşmeye yanaşacağını belirtiyor. ABD ise İran’ın bölgesel faaliyetlerini ve füze programını durdurmadan yaptırımları hafifletmeyeceklerini vurguluyor. Bu kısır döngü, krizin daha da derinleşmesine yol açıyor.
Küresel enerji piyasaları tetikte
Gerilimin uzaması, petrol fiyatlarında oynaklığı artırdı. Brent petrol geçtiğimiz hafta varil başına 92 dolara kadar yükselmiş, ardından kısmen gevşemişti. Analistler, tarafların askeri angajmandan kaçınmasına rağmen Hürmüz Boğazı'nda bir çatlağın küresel enerji piyasalarını ciddi şekilde sarsacağını belirtiyor. Savaş risk priminin yanı sıra, Basra Körfezi'ndeki ticari gemilere yönelik korsanlık veya alıkonma vakaları da sigorta primlerini yükseltiyor. Öte yandan Çin ve Hindistan gibi büyük petrol ithalatçıları, alternatif tedarik yolları arayışına girmiş durumda. Fakat Ümit Burnu veya Kanal 7 gibi güzergahların kullanımı, maliyet ve süreyi önemli ölçüde artıracaktır.
Tahran’ın kısa vadede boğazı tamamen kapatma gibi bir hamle yapması beklenmiyor. İran, geçmişte benzer krizlerde boğazı kapatma tehdidini bir koz olarak kullanmış, ancak hiçbir zaman tam bir abluka uygulamamıştı. Ancak bu kez taraflar arasındaki güvenin son derece zayıf olduğu, diplomatik kanalların neredeyse tıkandığı bir ortam söz konusu. Uluslararası Atom Enerjisi Kurumu'nun son raporlarında İran'ın nükleer faaliyetlerini hızlandırdığına dikkat çekilmesi, krizi daha da tehlikeli bir boyuta taşıyor. ABD Senatosu'ndan da İran'a karşı daha sert yaptırımlar çağrıları gelirken, Beyaz Saray'ın diplomatik çözüme ne kadar süre daha şans tanıyacağı merak konusu.
Türkiye Açısından Değerlendirme
ABD-İran gerginliğinin derinleşmesi, Türkiye’yi birkaç açıdan etkileyebilir. Öncelikle Türkiye, enerji ihtiyacının önemli bir kısmını (doğalgaz ve petrol) İran ve diğer Körfez ülkelerinden karşılıyor. Hürmüz Boğazı’nda yaşanacak bir tıkanma, enerji maliyetlerini artırarak Türkiye’nin cari açığına baskı yapabilir. Ayrıca, ABD’nin İran’a yönelik yaptırımlarını sıkılaştırması, Türkiye’nin İran ile ticaretini daha da zora sokacaktır. Güvenlik boyutunda ise, bölgede olası bir askeri çatışma, Türkiye’nin Suriye ve Irak’taki dengeleri yeniden gözden geçirmesine neden olabilir. Zira Tahran yönetimi, bu son krizde Beşşar Esed rejimi ve Hizbullah üzerinden Türkiye’nin alanını da etkileyebilecek adımlar atabilir. Türk diplomatlarının son haftalarda hem Washington hem de Tahran ile yoğun temas halinde olması, Ankara’nın krizin yumuşatılması için arabuluculuk rolü oynama potansiyeline işaret ediyor.
