ABD ile İran arasındaki gerilim, 1979 İslam Devrimi'nden bu yana inişli çıkışlı bir seyir izlese de, son yirmi yılda yeni bir evreye girdi: Ne tam anlamıyla bir sıcak savaş ne de kalıcı bir barış. İki ülke, vekil güçler, yaptırımlar, siber saldırılar ve sembolik askeri hamlelerle birbirini yıpratmaya çalışıyor. Ancak tarafların hiçbiri kesin bir zafer kazanamıyor; çünkü kazanılacak net bir hedef yok. Bu durum, uluslararası ilişkiler literatüründe 'ebedi savaş' (forever war) olarak adlandırılıyor.
Gerilimin Arka Planı: 1979'dan Bugüne
ABD-İran ilişkilerinin kökleri, 1953'te CIA'nın desteklediği darbeyle Başbakan Muhammed Musaddık'ın devrilmesine kadar uzanır. Ancak asıl kırılma, 1979'da Şah rejiminin yıkılması ve ABD Büyükelçiliği'nin 444 gün süren rehine kriziyle yaşandı. O günden beri iki ülke arasında diplomatik ilişki yok. 1980-1988 İran-Irak Savaşı'nda ABD'nin Irak'ı desteklemesi, 1988'de İran Havayolları uçağının düşürülmesi (290 sivil öldü) ve 2002'de İran'ın 'şeytan ekseni'nde ilan edilmesi, düşmanlığı derinleştirdi.
2015'te imzalanan Nükleer Anlaşma (JCPOA) kısa süreli bir yumuşama sağladı; ancak 2018'de ABD Başkanı Donald Trump'ın anlaşmadan çekilmesi ve 'maksimum baskı' politikası, gerilimi yeniden zirveye taşıdı. İran da uranyum zenginleştirmeyi hızlandırarak karşılık verdi. 2020'de Kasım Süleymani'nin Bağdat'ta öldürülmesi, savaşın eşiğine gelindiğini gösterdi.
Vekil Savaşları ve Bölgesel Yayılma
ABD ve İran, doğrudan çatışmaktan kaçınırken, bölgesel vekil güçler üzerinden mücadele ediyor. İran'ın desteklediği Hizbullah, Hamas, Husiler ve Irak'taki Şii milisler, ABD'nin müttefikleri İsrail ve Suudi Arabistan'a karşı denge unsuru. ABD ise İsrail, Körfez ülkeleri ve zaman zaman Irak merkezi hükümetiyle işbirliği yapıyor.
Bu vekil savaşları, Suriye, Yemen, Irak ve Lübnan'da yıkıma yol açtı. Son olarak Gazze'deki çatışmalar, İran'ın desteklediği grupların İsrail'e yönelik saldırılarıyla bölgesel bir savaşa dönüşme riski taşıyor. ABD, İran'ın nükleer programını da yakından izliyor; İran'ın yakın zamanda %60 saflıkta uranyum zenginleştirdiği biliniyor. Bu, silah üretimi için gereken %90'a yakın bir seviye.
Neden Zafer Mümkün Değil?
Klasik savaşlarda taraflar birbirini askeri olarak yenmeye çalışır. Ancak ABD-İran mücadelesinde hedefler farklı: ABD, İran'ın nükleer silah edinmesini engellemek ve bölgesel etkisini kırmak istiyor; İran ise rejimini korumak, yaptırımları hafifletmek ve bölgesel nüfuzunu genişletmek peşinde. Tarafların kırmızı çizgileri var ama taviz vermeye de yanaşmıyorlar. Bu da çatışmayı dondurulmuş bir çatışmaya dönüştürüyor.
Ayrıca her iki ülkenin iç siyaseti de uzlaşmayı zorlaştırıyor. ABD'de İran karşıtlığı iki partinin ortak paydası; İran'da ise Devrim Muhafızları ve dini liderlik, ABD ile müzakereyi ihanet olarak görüyor. Ekonomik yaptırımlar İran halkını zorlarken, rejimi devirmeye yetmiyor. ABD'nin askeri müdahalesi ise bölgesel kaosa yol açma riski taşıyor.
Türkiye Açısından Değerlendirme
Türkiye, ABD-İran geriliminde hassas bir denge gözetiyor. Bir yandan NATO üyesi olarak ABD ile müttefik, diğer yandan İran ile 560 km'lik sınırı ve derin ekonomik ilişkileri var. İran'a uygulanan yaptırımlar, Türkiye'nin enerji ithalatını ve ticaretini olumsuz etkiliyor; ancak Türkiye, İran ile ilişkilerini koparmadan Batı ile uzlaşma arayışında. Olası bir savaş, Türkiye'ye mülteci akını, enerji kesintileri ve güvenlik tehditleri getirir. Bu nedenle Türkiye, diplomasiyi ve ateşkes çağrılarını destekliyor.
