ABD ve İran, Cuma günü İsviçre'nin Cenevre kentinde neredeyse dört aylık bir aradan sonra yeniden müzakere masasına oturuyor. İki taraf arasında kapsamlı bir barış anlaşmasına varılmasının önünde çok sayıda engel bulunuyor ve bu görüşmelerin başarısızlıkla sonuçlanması halinde Ortadoğu'da yeni bir gerilim dalgası yaşanabileceği belirtiliyor.
Görüşmelerin arka planı ve kritik başlıklar
ABD ve İran arasındaki müzakereler, Tahran'ın nükleer programı, bölgesel nüfuzu ve yaptırımlar gibi bir dizi karmaşık konuyu kapsıyor. İran, uranyum zenginleştirme faaliyetlerini sürdürürken, ABD'nin yaptırımları hafifletmesini ve nükleer anlaşma olarak bilinen Kapsamlı Ortak Eylem Planı'na (JCPOA) geri dönmesini talep ediyor. ABD ise İran'ın nükleer faaliyetlerini sınırlamasını ve bölgedeki vekil güçler aracılığıyla yürüttüğü faaliyetlere son vermesini istiyor.
Uzmanlar, İran'ın nükleer programında kaydettiği ilerlemenin müzakereleri zorlaştırdığını belirtiyor. Tahran'ın yüzde 60'a varan uranyum zenginleştirme seviyesi, silah seviyesi olan yüzde 90'a oldukça yakın. Ayrıca İran, gelişmiş santrifüjler kullanarak uranyum stoklarını artırmış durumda. ABD ise İran'ın nükleer silah kapasitesine ulaşmasını engellemek için yaptırımlar ve diplomatik baskı kullanıyor.
Bölgesel güvenlik konuları da müzakerelerde önemli bir yer tutuyor. ABD, İran'ın Yemen'deki Husiler, Lübnan'daki Hizbullah ve Suriye'deki milisler aracılığıyla bölgesel nüfuzunu genişletmesine karşı çıkıyor. İran ise bu grupları 'direniş ekseni' olarak tanımlıyor ve varlığını meşru savunma hakkı olarak görüyor. Özellikle Yemen'deki savaş ve Suudi Arabistan ile ilişkiler, ABD-İran görüşmelerinde ele alınacak başlıklar arasında.
Bölgesel ve küresel boyut
ABD-İran anlaşması sadece ikili ilişkileri değil, tüm Ortadoğu'nun dengelerini etkileyebilir. Olası bir anlaşma, İran'ın petrol ihracatını artırabilir ve küresel enerji piyasalarını etkileyebilir. Ayrıca İran'ın uluslararası toplumla normalleşmesi, bölgedeki ticaret ve yatırım akışını hızlandırabilir. Ancak anlaşmanın başarısız olması, İran'ın nükleer programını daha da ilerletmesine ve bölgesel gerilimlerin tırmanmasına yol açabilir. İsrail ve Suudi Arabistan gibi ABD'nin müttefikleri, İran'la yapılacak herhangi bir anlaşmanın kendi güvenliklerini tehlikeye atmaması konusunda hassas. İsrail, İran'ın nükleer silah kapasitesine ulaşmasını engellemek için askeri seçenekleri de masada tutuyor.
Türkiye Açısından Değerlendirme
Türkiye, komşusu İran ile benzer nükleer ve enerji konularında işbirliği yaparken, aynı zamanda bölgesel rekabet içinde. Olası bir ABD-İran anlaşması, Türkiye'nin enerji güvenliğini olumlu etkileyebilir çünkü İran'dan doğalgaz ithalatı artabilir. Ancak anlaşma, İran'ın Suriye ve Irak'taki nüfuzunu güçlendirebilir ki bu da Türkiye'nin güney sınırlarındaki istikrarı tehdit edebilir. Ayrıca ABD'nin İran ile yakınlaşması, Türkiye-ABD ilişkilerinde yeni bir denge unsuru oluşturabilir. Türkiye, bölgesel güç dengesini korumak ve kendi çıkarlarını gözetmek için bu süreci yakından takip etmeli.
