ABD ve İran, Pazar günü Pakistan'ın arabuluculuğuyla sürpriz bir mutabakat zaptı imzalayarak askeri operasyonların “acil ve kalıcı” bir şekilde sona erdirilmesi konusunda anlaştı. İran devlet medyasına göre anlaşma, Lübnan'daki çatışmaların durdurulmasını ve ABD’nin İran'a yönelik deniz ablukasının kaldırılmasını içeriyor. Bu gelişme, uzun süredir devam eden ABD-İran geriliminde önemli bir dönüm noktası olarak değerlendiriliyor.
Anlaşmanın Arka Planı ve Ayrıntıları
Mutabakat zaptı, Pakistan Dışişleri Bakanlığı'nın ev sahipliğinde gerçekleşen gizli görüşmelerin ardından kamuoyuna duyuruldu. İranlı yetkililere göre anlaşma metni, ABD'nin Basra Körfezi'ndeki askeri varlığını azaltmasını ve İran'a karşı uygulanan ekonomik yaptırımların kademeli olarak kaldırılmasını da öngörüyor. Ancak ABD tarafından henüz resmi bir açıklama gelmedi. Uzmanlar, anlaşmanın İran'ın nükleer programına ilişkin endişeleri gidermediğini, daha çok bölgesel askeri gerilimi düşürmeye odaklandığını belirtiyor.
İran Cumhurbaşkanı İbrahim Reisi, anlaşmayı “diplomasinin zaferi” olarak nitelendirirken, ABD Dışişleri Bakanlığı sözcüsü ise “henüz nihai bir metin üzerinde mutabakat sağlanmadığını” söyleyerek temkinli bir yaklaşım sergiledi. Anlaşmanın uygulanması için 30 günlük bir takvim belirlendiği, bu süre zarfında tarafların askeri faaliyetlerini durdurması ve müzakere masasına dönmesi öngörülüyor.
Bölgesel ve Küresel Boyut
Anlaşma, özellikle Lübnan ve Yemen'deki vekalet savaşlarının sona ermesine zemin hazırlayabilir. İran destekli Hizbullah'ın Lübnan'daki faaliyetleri ve Husilerin Yemen'deki saldırıları, anlaşmanın kapsamı dışında bırakılsa da, Tahran'ın bu gruplar üzerindeki etkisini azaltması bekleniyor. Öte yandan, ABD'nin müttefiki İsrail, anlaşmaya sert tepki göstererek “İran'ın tehditlerinin devam ettiğini” savundu. Suudi Arabistan ve Birleşik Arap Emirlikleri ise anlaşmayı ihtiyatla karşıladı.
Küresel enerji piyasalarında anlaşmanın olumlu etkisi görüldü; petrol fiyatları %3 gerileyerek varil başına 78 dolara indi. Analistler, İran'ın petrol ihracatına yönelik yaptırımların hafifletilmesi durumunda küresel arzın artacağını ve fiyatların daha da düşebileceğini öngörüyor.
Türkiye Açısından Değerlendirme
Türkiye, ABD-İran anlaşmasını yakından takip etmektedir. Anlaşmanın sağladığı bölgesel yumuşama, Türkiye'nin enerji güvenliği açısından olumlu olabilir; İran doğalgazının Türkiye üzerinden Avrupa'ya taşınması projeleri yeniden gündeme gelebilir. Ayrıca, Suriye ve Irak'taki İran destekli milislerin faaliyetlerinin azalması, Türkiye'nin sınır güvenliği tehditlerini hafifletebilir. Ancak, ABD'nin bölgeden çekilmesiyle oluşacak güç boşluğu, Türkiye'nin itidalli bir politika izlemesini gerektirmektedir. Türk Dışişleri Bakanlığı, anlaşmayı “olumlu ancak yetersiz” olarak değerlendirirken, nükleer müzakerelerin yeniden başlamasını desteklediğini açıkladı.
