Beyrut, 18 Haziran — ABD ile İran arasında imzalanan ve 1979 İslam Devrimi'nden bu yana bir Amerikan başkanı ile bir İran cumhurbaşkanının ilk kez bir araya gelerek imzaladığı anlaşma, destekçileri tarafından ‘yüzyılın anlaşması’ olarak nitelendiriliyor. Anlaşma kapsamında İran'ın nükleer programına yönelik kısıtlamalar karşılığında ekonomik yaptırımların kademeli olarak kaldırılması öngörülüyor. Taraflar, anlaşmanın bölgesel istikrara katkı sağlayacağını savunurken, İsrail ve Suudi Arabistan başta olmak üzere bazı bölgesel aktörler anlaşmaya şüpheyle yaklaşıyor.
Anlaşmanın ayrıntıları ve tarafların pozisyonları
ABD Başkanı Donald Trump ve İran Cumhurbaşkanı Hasan Ruhani'nin Viyana'da bir araya gelerek imzaladığı anlaşma, nükleer başlıkların sayısının sınırlandırılması, uranyum zenginleştirme faaliyetlerinin denetime açılması ve uluslararası atom enerji ajansı denetçilerinin tesislere erişimine izin verilmesi gibi maddeler içeriyor. Buna karşın İran'a uygulanan petrol, bankacılık ve ulaşım yaptırımlarının aşamalı olarak kaldırılması planlanıyor. Anlaşma metninde İran'ın balistik füze programına doğrudan bir atıf bulunmazken, bölgesel müdahale politikaları konusunda tarafların farklı yorumları dikkat çekiyor.
ABD yönetimi, anlaşmanın İran'ın nükleer silah edinmesini engellediği gerekçesiyle başarılı olduğunu belirtiyor. İran tarafı ise anlaşmayı ekonomik baskıdan kurtuluş ve uluslararası meşruiyetin kazanılması olarak değerlendiriyor. Avrupa Birliği, anlaşmayı memnuniyetle karşılarken, Rusya ve Çin anlaşmaya olumlu yaklaşıyor. Buna karşılık İsrail, anlaşmanın İran'ın nükleer hedeflerine ulaşmasını engelleyemeyeceği gerekçesiyle endişelerini dile getiriyor. Suudi Arabistan ise anlaşmanın İran'ın bölgedeki nüfuzunu artırabileceği uyarısında bulunuyor.
Bölgesel yansımalar ve güç dengesi
Anlaşmanın Orta Doğu'da yeni bir güç dengesi yaratması bekleniyor. İran'ın elinin güçlenmesiyle birlikte, Tahran'ın Irak, Suriye, Lübnan ve Yemen'deki müttefikleri üzerindeki etkisi artabilir. Özellikle Yemen'deki Husilerin Suudi Arabistan'a yönelik tehditlerinin arttığı bir dönemde, İran'ın elde ettiği ekonomik rahatlama, vekil güçlerine daha fazla kaynak aktarmasına yol açabilir. Aynı şekilde Suriye'de Beşşar Esad rejimine destek veren İran'ın, yaptırımların hafiflemesiyle birlikte ekonomik olarak güçlenmesi, savaş sonrası yeniden yapılanma sürecinde daha büyük rol oynamasına neden olabilir.
İsrail ise anlaşmayı bir tehdit olarak algılıyor. Tel Aviv yönetimi, İran'ın nükleer programını uzun vadede durdurmayan bu anlaşmanın, bölgede bir silahlanma yarışını tetikleyebileceğini belirtiyor. Suudi Arabistan ve Birleşik Arap Emirlikleri de benzer kaygılar taşıyor. Bu ülkelerin, anlaşmanın bölgesel güvenlik mimarisini zayıflattığı gerekçesiyle kendi güvenlik önlemlerini artırması, Orta Doğu'da yeni bir askeri dengelenme döneminin başlangıcı olabilir.
Türkiye Açısından Değerlendirme
Türkiye, ABD-İran anlaşmasını karmaşık bir denklem içinde değerlendiriyor. Bir yandan İran ile enerji ticareti ve bölgesel işbirliği potansiyeli anlaşmadan olumlu etkilenebilir; özellikle doğalgaz ve petrol ithalatında yaptırımların kalkması Türkiye'nin enerji maliyetlerini düşürebilir. Diğer yandan İran'ın artan bölgesel nüfuzu, Türkiye'nin Suriye, Irak ve Kafkaslar'daki çıkarlarıyla çatışabilir. Ankara, Tahran'ın Şii milisler üzerindeki etkisinin Türkiye'nin güney sınırındaki istikrarı tehdit edebileceği endişesini taşıyor. ABD ile İran arasındaki yumuşamanın, Türkiye'yi bölgesel bir arabulucu konumuna taşıma potansiyeli de bulunuyor. Ancak bu dengenin korunması, Türk dış politikasının esneklik gerektiren bir sınavı olacak.
