ABD ile İran arasında 15 Haziran 2025 tarihinde imzalanan mutabakat zaptı (MoU), başta nükleer faaliyetler ve yaptırımlar olmak üzere bir dizi kritik konuda tarafların karşılıklı taahhütlerini içeriyor. Anlaşma, Tahran yönetiminin nükleer programını sınırlandırması karşılığında Washington'un belirli yaptırımları kaldırmasını ve İran'ın yurtdışında dondurulan varlıklarının serbest bırakılmasını öngörüyor. Bununla birlikte, anlaşma bölgesel aktörler, özellikle İsrail tarafından sert eleştirilere maruz kalıyor. Peki, bu mutabakatın maddeleri neler? İki ülke hangi konularda anlaştı ve hangi noktalar tartışmalı?
Anlaşmanın Temel Maddeleri ve Arka Planı
İmzalanan MoU, dört ana başlık altında toplanabilir: nükleer program, yaptırımlar, dondurulmuş varlıklar ve uygulama mekanizması. Nükleer başlıkta İran, uranyum zenginleştirme seviyesini yüzde 3.67 ile sınırlamayı, mevcut yüzde 60’lık stoklarını seyreltmeyi ve Fordow ile Natanz tesislerinde IAEA denetimlerine tam erişim sağlamayı kabul etti. Karşılığında ABD, petrol, petrokimya, otomotiv ve finans sektörlerine yönelik birincil yaptırımların bir kısmını askıya almayı taahhüt etti. Ayrıca, İran’ın Güney Kore, Irak ve Lüksemburg gibi ülkelerde bloke edilen yaklaşık 7 milyar dolarlık döviz rezervinin, insani ihtiyaçlar (gıda, ilaç) için kullanılmak üzere serbest bırakılması kararlaştırıldı. Anlaşmanın uygulamasını izlemek üzere AB, Rusya ve Çin’in de dahil olduğu ortak bir komisyon kurulması öngörülüyor. Ancak uzmanlar, özellikle yaptırımların kalıcı olarak kaldırılması konusunda belirsizlikler olduğuna dikkat çekiyor; zira MoU, ABD Kongresi’nin onayına tabi değil ve Trump döneminde olduğu gibi tek taraflı olarak feshedilebilir.
Bölgesel ve Küresel Yansımalar
Anlaşma, Ortadoğu’daki güç dengelerini yeniden şekillendirme potansiyeli taşıyor. Tahran’ın ekonomik rahatlaması, Yemen’deki Husiler, Lübnan’daki Hizbullah ve Suriye’deki rejim gibi vekil güçlerine sağladığı mali desteği artırabilir. Suudi Arabistan ve BAE, anlaşmayı ihtiyatla karşılarken, İsrail Başbakanı Binyamin Netanyahu anlaşmayı “tarihi bir hata” olarak nitelendirdi ve İran’ın nükleer kapasitesini korumasına izin verdiği için ulusal güvenliklerine tehdit oluşturduğunu söyledi. İsrail, ayrıca, hava savunma sistemlerini güçlendirme ve gerektiğinde tek taraflı askeri harekat seçeneğini masada tutma sinyali verdi. Küresel ölçekte ise anlaşma, petrol piyasalarında arz fazlası beklentisiyle fiyatları aşağı çekerken, Rusya ve Çin’in İran’la enerji ve altyapı projelerinde daha aktif rol oynamasının önünü açabilir. AB ise anlaşmayı diplomasinin zaferi olarak selamlasa da, İran’ın insan hakları ihlalleri ve balistik füze programına ilişkin endişelerini sürdürüyor.
Türkiye Açısından Değerlendirme
ABD-İran mutabakatı, Türkiye için hem fırsat hem de risk barındırıyor. Türkiye, İran’dan doğalgaz ve petrol ithal eden bir ülke olarak, yaptırımların hafiflemesiyle enerji maliyetlerinde düşüş bekleyebilir; ayrıca İran ile ticari ilişkilerini derinleştirme imkanı bulabilir. Ancak anlaşmanın bölgesel güvenliğe etkileri daha karmaşık: İran’ın elinin rahatlaması, Suriye ve Irak’ta Türkiye’nin güvenlik çıkarlarına ters düşebilecek bir nüfuz artışına yol açabilir. Aynı zamanda, ABD’nin Ortadoğu’dan çekilme algısı, Türkiye’yi Rusya ve İran’la daha yakın işbirliğine iterken, NATO içinde yeni gerilimlere de neden olabilir. Ankara’nın bu dengeyi korumak için hem diplomatik girişimlerini hem de enerji ve ticaret politikalarını yeniden gözden geçirmesi gerekecek. Özetle, Türkiye için bu anlaşma, kısa vadede ekonomik kazanç, uzun vadede ise stratejik belirsizlik anlamına geliyor.
