ABD Hazine Bakanı Scott Bessent, Çin'in İran'dan ham petrol alımlarının önemli ölçüde azaldığını açıkladı. Bessent, bu düşüşün Washington'un Tahran'a yönelik yaptırım rejimini sıkılaştırmasının bir sonucu olduğunu belirtti. Açıklama, ABD ile Çin arasında enerji ticareti ve jeopolitik rekabetin gölgesinde yapılırken, küresel petrol piyasalarında fiyat dalgalanmalarına yol açtı. Bakan, İran'ın petrol ihracatının kısıtlanmasıyla birlikte, yaptırımlardan kaçış yollarının da hedef alındığını vurguladı.
Gelişmenin Arka Planı
ABD, 2018'de nükleer anlaşmadan çekildikten sonra İran'a karşı maksimum baskı politikası izliyor. Bu kapsamda, İran petrolünün alımına yönelik yaptırımlar sürekli genişletiliyor. Çin ise, İran'ın en büyük petrol alıcısı konumunda ve yaptırımlara rağmen alımlarını gizli kanallarla sürdürmeye çalışıyordu. Ancak Bessent'in verdiği rakamlara göre, Çin'in günlük İran petrolü ithalatı son aylarda yüzde 30 oranında düştü. Uzmanlar, bu düşüşün ABD'nin deniz yoluyla yapılan kaçakçılığa karşı daha agresif denetimleri ve İran'a uygulanan ikincil yaptırımların Çin bankaları üzerinde yarattığı baskıdan kaynaklandığını belirtiyor.
Öte yandan, Çin Dışişleri Bakanlığı yaptırımlara karşı olduğunu ve diğer ülkelerle normal ticari ilişkilerini sürdüreceğini açıklasa da, ABD'den gelen bu açıklama Pekin'in fiilen geri adım attığını gösteriyor. Enerji analistleri, Çin'in İran'dan azalan petrol alımını Rusya ve Suudi Arabistan'dan yaptığı ek ithalatla telafi etmeye çalıştığını ifade ediyor.
Bölgesel ve Küresel Boyut
Bu gelişme, sadece ABD-İran gerilimi açısından değil, aynı zamanda küresel enerji güvenliği ve Çin'in enerji stratejisi bakımından da önem taşıyor. İran'ın petrol ihracatının azalması, küresel arzda daralmaya yol açarken, özellikle Asya piyasalarında fiyatları yukarı çekiyor. Diğer yandan, ABD'nin yaptırımları sıkılaştırması, Körfez ülkelerinin petrol üretimini artırması yönünde baskı yaratıyor. Suudi Arabistan ve BAE, ABD'nin çağrılarına uyarak üretim kotalarını yükseltmeye hazırlanıyor. Ayrıca, bu durum Rusya'nın enerji pazarındaki konumunu güçlendiriyor; çünkü Çin, İran'dan alamadığı petrolü Rusya'dan daha uygun fiyatlarla satın alarak Moskova'nın Ukrayna savaşı sonrası yaptırımlar nedeniyle daralan gelirlerini bir nebze olsun artırmasına yardımcı oluyor.
İran açısından ise durum kritik. Ülke, petrol gelirlerindeki düşüşle birlikte artan enflasyon ve işsizlikle mücadele ediyor. Tahran yönetimi, yaptırımları aşmak için takas ve kripto para gibi yöntemlere yönelmiş durumda ancak bu yöntemler büyük miktarları taşımakta yetersiz kalıyor. ABD'nin son hamlesi, İran'ı nükleer müzakerelerde daha esnek olmaya zorlayabilir.
Türkiye Açısından Değerlendirme
Türkiye, enerji ihtiyacının büyük bölümünü ithal eden bir ülke olarak, küresel petrol fiyatlarındaki dalgalanmalardan doğrudan etkileniyor. ABD'nin İran yaptırımlarını sıkılaştırması, Türkiye'nin İran'dan doğalgaz ve petrol alımını zorlaştırabilir. Ancak Türkiye, 2019'dan bu yana ABD yaptırımlarına uygun olarak İran'dan petrol alımını fiilen durdurmuş, yerine Rusya, Irak ve Kazakistan'dan tedarik sağlamıştı. Bu nedenle, kısa vadede Türkiye'ye doğrudan bir etki beklenmiyor. Orta vadede ise, İran'da yaşanacak ekonomik daralma, Türkiye'nin İran ile olan ticaret hacmini (2023'te yaklaşık 5 milyar dolar) sınırlayabilir. Ayrıca, İran'ın enerji kriziyle başa çıkmak için bölgesel gerilimi tırmandırması (örneğin Husi milisleri üzerinden Kızıldeniz'de güvenlik sorunu yaratması) Türkiye'nin enerji nakil hatları ve Denizcilik ticareti açısından risk oluşturabilir. Türkiye, bu dengede hem ABD ile ilişkilerini hem de İran'a komşu olmanın getirdiği enerji ve güvenlik boyutlarını dikkatle yönetmek zorundadır.
