ABD'de nedeni bilinmeyen kronik böbrek hastalığı (CKDu) vakaları hızla artıyor. Klasik risk faktörleri olan hipertansiyon ve diyabeti bulunmayan kişilerde görülen bu hastalık, özellikle tarım işçileri, inşaat çalışanları ve sıcak iklimlerde ağır işlerde çalışanları hedef alıyor. Hastalığın erken evrelerde belirti vermemesi, teşhisi zorlaştırıyor ve çoğu hasta ancak böbrek yetmezliği aşamasında doktora başvuruyor. Uzmanlar, iklim değişikliği ve aşırı sıcak dalgalarının hastalığın yayılmasında önemli rol oynadığını belirtiyor.
CKDu'nun Arka Planı: Klasik Olmayan Bir Salgın
Kronik böbrek hastalığı (KBH) dünya genelinde milyonlarca insanı etkileyen bir sağlık sorunu. Ancak genellikle diyabet, hipertansiyon, obezite veya aile öyküsü gibi bilinen risk faktörleriyle ilişkilendirilir. Son yıllarda ABD'nin güney eyaletlerinde, özellikle Teksas, Florida, Kaliforniya ve Louisiana'da, bu risk faktörlerine sahip olmayan kişilerde kronik böbrek hastalığı vakalarına rastlanıyor. Bu tabloya "nedeni bilinmeyen kronik böbrek hastalığı" (CKDu) adı veriliyor.
CKDu ilk olarak 1990'larda Orta Amerika'da, özellikle Nikaragua ve El Salvador'da şeker kamışı işçileri arasında tanımlandı. O dönemde "Mesoamerikan nefropatisi" olarak adlandırılan hastalık, binlerce tarım işçisinin ölümüne yol açtı. Benzer vakalar daha sonra Sri Lanka, Hindistan ve Mısır'da da görüldü. ABD'de ise ilk kez 2010'lu yılların başında, Florida'daki tarım işçileri arasında rapor edildi. Bugün ABD'de tahminen 100.000'den fazla kişinin CKDu ile yaşadığı düşünülüyor, ancak gerçek sayının çok daha yüksek olduğu ve birçok vakanın kayıt altına alınmadığı belirtiliyor.
Hastalığın en dikkat çekici özelliği, genellikle 20-50 yaş arasındaki genç ve orta yaşlı işçilerde görülmesi. Bu kişiler genellikle sağlıklı görünürken, böbrek fonksiyonları sessizce azalıyor. Erken evrede halsizlik, yorgunluk, baş ağrısı gibi spesifik olmayan belirtiler görülüyor, bu da teşhisi geciktiriyor. Çoğu hasta, böbrek yetmezliği gelişip diyaliz ihtiyacı doğduğunda hastalığından haberdar oluyor.
Risk Faktörleri ve Kimler Tehdit Altında?
CKDu'nun kesin nedeni henüz bilinmiyor, ancak birkaç olası faktör üzerinde duruluyor. Bunların başında kronik sıcak stresi ve dehidratasyon geliyor. Aşırı sıcakta çalışan işçiler, terle yoğun sıvı ve elektrolit kaybediyor, yeterli su içemiyor ve böbrekler sürekli yüksek ısıya maruz kalıyor. Bu durum, böbrek dokusunda hasara ve zamanla kronik yetmezliğe yol açabiliyor.
Diğer olası nedenler arasında pestisit ve ağır metallere maruziyet, enfeksiyonlar, genetik yatkınlık ve bazı ilaçların (özellikle ağrı kesicilerin) aşırı kullanımı yer alıyor. Ancak yapılan çalışmalar, tek bir nedenden ziyade birden fazla faktörün birleşiminin hastalığa yol açtığını gösteriyor.
Risk grupları arasında özellikle şu kişiler bulunuyor:
- Tarım işçileri (özellikle şeker kamışı, pamuk, tütün gibi yoğun emek gerektiren ürünlerde çalışanlar)
- İnşaat, madencilik ve yol yapım işçileri
- Sıcak iklimlerde açık havada çalışanlar (Teksas, Florida, Arizona, Kaliforniya)
- Düşük gelirli, sağlık sigortası olmayan ve düzenli sağlık kontrolüne erişemeyen kişiler
- Göçmen işçiler (özellikle Latin Amerika kökenliler)
Uzmanlar, iklim değişikliğiyle birlikte sıcak hava dalgalarının sıklaşması ve şiddetlenmesinin CKDu vakalarını daha da artıracağı uyarısında bulunuyor. ABD'de yaz aylarında aşırı sıcaklar nedeniyle acil servise başvuruların arttığı ve bunun böbrek sağlığı üzerinde uzun vadeli etkileri olabileceği belirtiliyor.
Bölgesel ve Küresel Boyut
CKDu sadece ABD'nin bir sorunu değil; küresel bir halk sağlığı tehdidi haline gelmiş durumda. Dünya Sağlık Örgütü (WHO), 2021'de yayınladığı bir raporda, CKDu'nun özellikle sıcak iklim kuşağındaki ülkelerde hızla yayıldığını ve milyonlarca insanı etkilediğini açıkladı. Orta Amerika'da her yıl binlerce kişi CKDu nedeniyle hayatını kaybediyor; bazı bölgelerde bu hastalık, genç erkek ölümlerinin önde gelen nedeni.
Sri Lanka'da 1990'lardan bu yana 20.000'den fazla kişi CKDu nedeniyle öldü. Hindistan'ın Andhra Pradesh eyaletinde tarım işçileri arasında yaygın. Mısır'da Nil Deltası'nda benzer vakalar bildiriliyor. ABD'de ise hastalık, özellikle göçmen işçiler arasında yaygın olmasına rağmen, sağlık sistemine erişimde yaşanan sorunlar nedeniyle yeterince takip edilemiyor.
Küresel ısınma, CKDu'nun yayılmasında kritik bir etken olarak öne çıkıyor. Artan sıcaklıklar, özellikle açık havada çalışan milyonlarca işçiyi risk altına sokuyor. Uluslararası Çalışma Örgütü (ILO), 2030 yılına kadar iklim değişikliği nedeniyle 2,4 milyar işçinin aşırı sıcaklara maruz kalacağını tahmin ediyor. Bu durum, CKDu vakalarında ciddi bir artışa yol açabilir.
Türkiye Açısından Değerlendirme
Türkiye, iklim değişikliğinin etkilerini giderek daha fazla hisseden bir ülke olarak CKDu riskiyle karşı karşıya. Özellikle tarım sektöründe çalışan mevsimlik işçiler, sıcak yaz aylarında uzun saatler boyunca açık havada çalışıyor. Çukurova, Ege ve Güneydoğu Anadolu bölgelerinde benzer vakaların görülme olasılığı yüksek. Ancak Türkiye'de CKDu'ya yönelik sistematik bir tarama programı bulunmuyor. Türk nefroloji uzmanları, özellikle son yıllarda nedeni bilinmeyen böbrek yetmezliği vakalarında artış olduğunu belirtiyor. Türkiye'nin, tarım işçilerine yönelik düzenli böbrek fonksiyon testleri ve sıcak stresi yönetimi konusunda acil önlemler alması gerekiyor. Ayrıca, iklim değişikliğiyle mücadele kapsamında işçi sağlığı politikalarının güçlendirilmesi kritik önem taşıyor.
