ABD Başkanı Donald Trump'ın Beyaz Saray Yönetim ve Bütçe Ofisi (OMB) tarafından hazırlanan bir taslak kural, tüm bilimsel araştırma fonlarının siyasi atamalı yetkililerin keyfi kararlarına tabi kılınmasını öngörüyor. Bu düzenleme, Amerikan bilimini ve inovasyonunu temelden sarsarak ülkenin küresel gücünün önemli bir dayanağını daha da zayıflatma tehlikesi taşıyor. Uzmanlar, söz konusu hamlenin yalnızca bilimsel bağımsızlığı değil, aynı zamanda ABD'nin uzun vadeli rekabet gücünü de hedef aldığı uyarısında bulunuyor.
Bilimsel Özerkliğe Darbe: MAGA Etkisi
OMB'nin taslak kuralına göre, Ulusal Bilim Vakfı (NSF), Ulusal Sağlık Enstitüleri (NIH) ve diğer federal araştırma ajansları tarafından sağlanan fonlar, doğrudan siyasi olarak atanmış bürokratların onayına sunulacak. Bu durum, bilimsel değerlendirmelerin ve akran değerlendirme sürecinin baypas edilerek araştırmaların ideolojik ve siyasi çizgide şekillendirilmesine olanak tanıyor. Uygulama, özellikle iklim bilimi, pandemi araştırmaları ve sosyal bilimler gibi politik olarak hassas alanlarda çalışan bilim insanlarını doğrudan tehdit ediyor.
Trump yönetiminin ilk döneminde, bilimsel danışma kurulları üzerinde baskı kurduğu ve çevre düzenlemelerinde bilimsel verileri görmezden geldiği yönünde birçok eleştiri bulunuyordu. Yeni düzenleme, bu eğilimi kurumsal hale getirerek bilimsel süreçlerin siyasi müdahaleye açık olmasını sağlıyor. Özellikle 'Project 2025' olarak bilinen ve Trump'a yakın muhafazakar düşünce kuruluşları tarafından hazırlanan politika yol haritası, federal bilim kurumlarının daha sıkı bir siyasi denetim altına alınmasını savunuyordu. Bu taslak kural, söz konusu planın bir yansıması olarak değerlendiriliyor.
Bilim camiası, düzenlemeye sert tepki gösteriyor. Amerikan Bilimin İlerlemesi Derneği (AAAS) Başkanı Sudip Parikh, “Bu, bilimsel keşif ve yeniliğin temelini oluşturan akran değerlendirmesi ve liyakat sistemini yok etme girişimidir. ABD bilimini politikaya bağımlı hale getirmek, ülkemizin rekabet avantajını yok eder” ifadelerini kullandı. Benzer endişeler, 80'den fazla bilim ve mühendislik kuruluşu tarafından ortak bir mektupla Beyaz Saray'a iletildi.
Küresel Etkiler ve Bilimsel Liderlik Krizi
ABD, uzun yıllardır Ar-Ge harcamalarında dünyada lider konumda. Federal fonlar, özellikle temel bilim alanında yapılan çalışmaların büyük bir kısmını finanse ediyor. Bu fonların siyasileşmesi, yalnızca ABD içinde değil, küresel ölçekte de sonuçlar doğuracak. İklim değişikliği modellerinden yeni ilaç geliştirme süreçlerine kadar birçok uluslararası işbirliği, ABD bilimsel katkısına dayanıyor. Uygulama devreye girerse, ortak araştırma projelerinin kalitesi düşebilir ve bilimsel verilerin güvenilirliği sorgulanabilir hale gelebilir.
Uzmanlar, Çin ve Avrupa Birliği gibi rakiplerin ABD'deki bilimsel bağımsızlığın zayıflamasından faydalanabileceğini belirtiyor. Çin, son yıllarda Ar-Ge yatırımlarını büyük ölçüde artırmış durumda ve küresel patent başvurularında ABD'yi geride bırakmıştı. Eğer ABD bilimsel üretkenliğini kaybederse, bu boşluğu Çin doldurma potansiyeline sahip. Öte yandan, Avrupa Araştırma Konseyi (ERC) gibi kurumlar, daha bağımsız ve liyakate dayalı bir model izleyerek ABD'den ayrılmak isteyen bilim insanları için cazip bir alternatif sunuyor.
Beyaz Saray sözcüsü yaptığı açıklamada, düzenlemenin amacının vergi mükelleflerinin parasının etkin kullanımını sağlamak ve 'öncelikli ulusal ihtiyaçlara' odaklanmak olduğunu savundu. Ancak eleştirmenler, 'ulusal ihtiyaç' tanımının siyasi olarak manipüle edilebileceğini, bu durumun bilimsel özgürlüğü kısıtlayacağını dile getiriyor. Taslak kural henüz resmi olarak yayımlanmadı, ancak kamuoyu ve Kongre'den gelecek tepkiler sürecin seyrini belirleyecek.
Türkiye Açısından Değerlendirme
ABD bilim fonlarına getirilen bu siyasi kısıtlama, doğrudan Türkiye'yi hedeflemiyor olsa da dolaylı etkileri olabilir. Türkiye, ABD ile özellikle sağlık, mühendislik ve iklim alanlarında ortak araştırma projeleri yürütmekte. Fon akışının kesilmesi veya ideolojik olarak yönlendirilmesi, bu işbirliklerini olumsuz etkileyebilir. Ayrıca, ABD'de eğitim gören Türk akademisyen ve öğrencilerin araştırma fırsatları daralabilir. Öte yandan, bu gelişme Türkiye'ye kendi bilimsel kapasitesini artırma ve alternatif işbirlikleri arayışına girme gerekliliğini hatırlatıyor. Avrupa ve Asya ülkeleriyle daha güçlü araştırma ortaklıkları kurulması, bu bağlamda değerlendirilebilir.
