ABD'de iki üniversite öğrencisinin ölümüyle ilgili soruşturmada adı geçen kratom, ülkede yaklaşık on yıldır yasal olarak satılıyor. Güneydoğu Asya kökenli bu bitkisel madde, opioid benzeri etkileri nedeniyle 'benzin istasyonu eroini' olarak anılıyor ve yetkilileri alarma geçirmiş durumda.
Kratom nedir, nasıl yayıldı?
Kratom, Güneydoğu Asya'da yetişen Mitragyna speciosa ağacının yapraklarından elde edilen bir madde. Geleneksel olarak Tayland, Malezya ve Endonezya gibi ülkelerde yüzyıllardır ağrı kesici ve enerji verici olarak kullanılıyor. Yapraklar çiğneniyor, kaynatılıyor veya toz haline getirilerek kapsül ya da sıvı formda tüketiliyor. ABD'de ise son on yılda özellikle benzin istasyonları, kafeler ve online satış siteleri üzerinden yaygınlaştı. Düşük dozlarda uyarıcı, yüksek dozlarda ise opioid benzeri ağrı kesici ve yatıştırıcı etkiler gösteriyor. Bu çift yönlü etkisi, onu hem cazip hem de tehlikeli kılıyor.
ABD'de kratom, Gıda ve İlaç Dairesi (FDA) tarafından onaylanmış bir ilaç değil; takviye edici gıda olarak satılıyor. Ancak FDA, kratomun opioid reseptörlerini etkileyerek bağımlılık yapabileceği ve ciddi yan etkilere yol açabileceği uyarısında bulunuyor. Son yıllarda kratom kaynaklı zehirlenme ve ölüm vakalarında artış bildiriliyor. Özellikle gençler arasında 'doğal' olduğu düşüncesiyle zararsız sanılması, riski artırıyor.
İki üniversite öğrencisinin ölümüyle ilgili soruşturma, kratomun yasal statüsünü yeniden tartışmaya açtı. Öğrencilerin ölüm nedeninin kratom kullanımıyla bağlantılı olup olmadığı araştırılıyor. Olay, maddenin denetimsiz satışına yönelik endişeleri artırdı. Bazı eyaletler kratomu yasaklarken, bazıları düzenleme getirmeyi düşünüyor. Federal düzeyde ise henüz ulusal bir yasak bulunmuyor.
Küresel boyut ve denetim sorunu
Kratom yalnızca ABD'de değil, Avrupa ve Asya'da da tartışılıyor. Tayland'da 2018'de yasallaştırılan kratom, geleneksel kullanımı nedeniyle farklı bir statüye sahip. Ancak Batı ülkelerinde opioid krizine alternatif bir ağrı kesici olarak görülmesi, beraberinde suiistimal riskini getiriyor. Dünya Sağlık Örgütü, kratomun bağımlılık yapıcı potansiyelini değerlendirmek üzere incelemeler yürütüyor. Uluslararası düzeyde tek bir politika yaklaşımı bulunmuyor; bazı ülkeler yasaklarken, bazıları sadece düzenleme getiriyor. Bu durum, küresel bir uyuşturucu politikası boşluğu yaratıyor.
Uzmanlar, kratomun opioid bağımlılığından çıkış için bir araç olarak kullanılabileceğini savunanlarla, tamamen yasaklanması gerektiğini söyleyenler arasında bir tartışma olduğunu belirtiyor. Ancak her iki taraf da daha fazla bilimsel araştırmaya ihtiyaç olduğu konusunda hemfikir. Maddenin içeriğindeki mitraginin ve 7-hidroksimitraginin maddelerinin etkileri hâlâ tam olarak anlaşılamadı.
Türkiye'de kratom, 2313 sayılı Uyuşturucu Maddelerin Murakabesi Hakkında Kanun kapsamında yasaklı maddeler listesinde yer alıyor. Bu nedenle Türkiye'de yasal satışı bulunmuyor. Ancak internet üzerinden temini mümkün olabiliyor. Son yıllarda Türkiye'de de sentetik opioid ve uyuşturucu kullanımında artış gözlemleniyor. Kratom gibi maddelerin yasal boşluklardan yararlanarak pazarlanması, gençler için risk oluşturuyor.
Türkiye Açısından Değerlendirme
Kratom, Türkiye'de yasaklı maddeler arasında yer aldığı için yasal bir pazarı bulunmuyor. Ancak küresel internet erişimi sayesinde temini mümkün olabiliyor; bu da özellikle gençler arasında bilinçsiz kullanım riskini artırıyor. ABD'deki gelişmeler, Türkiye'nin uyuşturucuyla mücadelede sınır ötesi iş birliği ve denetim mekanizmalarını güçlendirmesi gerektiğini gösteriyor. Ayrıca, opioid krizinin küresel yayılımı, Türkiye'nin sağlık ve güvenlik politikalarını yakından ilgilendiriyor. Kratom benzeri maddelerin yasal statüsü ve denetimi konusunda uluslararası iş birliği, Türkiye'nin öncelikleri arasında olmalı.
