ABD Kongresi'nde bu hafta kabul edilen bütçe paketinin içinde yer alan bir düzenleme, Afrika Büyüme ve Fırsat Yasası'nı (AGOA) 2028 yılı sonuna kadar uzattı. Sahra altı Afrika ülkelerine ABD pazarına vergisiz erişim imkanı tanıyan tercihli ticaret anlaşması, iki yıllık ek süreyle yeniden hayata geçirildi. Karar, Afrika'nın tekstil, tarım ve imalat ürünlerinin ABD'ye gümrük vergisi ödemeden girmesini sağlayacak.
AGOA'nın Arka Planı ve Uzatma Kararı
AGOA, ilk olarak 2000 yılında yürürlüğe girdi ve o tarihten bu yana Sahra altı Afrika ülkelerinin ekonomik kalkınmasını desteklemek amacıyla çeşitli aralıklarla yenilendi. Program, 39 ülkeye ABD pazarına tek taraflı vergi muafiyeti sunuyor. Ancak son yıllarda bazı ülkelerin insan hakları ihlalleri, iyi yönetişim eksikliği ve çalışma standartlarına uymaması nedeniyle üyelikleri askıya alınmıştı. Kongre'de bu hafta onaylanan düzenleme, programın süresini 2028'e kadar uzatarak belirsizliği ortadan kaldırdı. Uzatma, her iki partiden de destek gördü ve ticaret ortaklarının planlama güvenliğini artırmayı hedefliyor.
Düzenlemenin bütçe paketine gizlice eklenmesi, kapsamlı bir tartışma yapılmadan geçmesini sağladı. Bazı milletvekilleri, programın etkinliğinin gözden geçirilmesi ve kötüye kullanımın önlenmesi için daha sıkı denetim mekanizmaları eklenmesini istemişti. Ancak son metinde bu tür koşullar yer almadı. Uzatma, Afrikalı ihracatçılar için öngörülebilirlik sağlarken, ABD'li işletmelerin de tedarik zincirlerini çeşitlendirmesine yardımcı olacak.
AGOA kapsamında 2022 yılında ABD'nin Sahra altı Afrika ile olan ticaret hacmi 44 milyar doları aştı. Program, özellikle Lesotho, Kenya, Madagaskar ve Etiyopya gibi ülkelerin tekstil ve hazır giyim sektörlerinde istihdam yaratmada kilit rol oynadı. Uzatma kararı, bu ülkelerdeki fabrikaların uzun vadeli yatırım planları yapmasına olanak tanıyacak.
Bölgesel ve Küresel Boyut
AGOA, ABD'nin Afrika kıtasındaki ekonomik etkisini sürdürmesinin yanı sıra Çin'in bölgedeki artan nüfuzuna karşı bir denge unsuru olarak görülüyor. Çin, son yirmi yılda Afrika'da altyapı yatırımları ve ticaret anlaşmalarıyla öne çıkarken, ABD'nin tercihli ticaret programı Washington'un yumuşak gücünü koruyor. Uzatma, Afrika ülkelerine Batı ile ticaret yapma teşviki vererek, küresel tedarik zincirlerinde çeşitliliği artırabilir.
Öte yandan, programın etkinliği tartışmalı. Bazı analistler, AGOA'nın Afrika'nın sanayileşmesini yeterince desteklemediğini, çoğu ülkenin ham madde ihracatına bağımlı kaldığını belirtiyor. Ayrıca, ABD'nin uyguladığı tek taraflı askıya alma kararları, programın siyasi bir baskı aracı olarak kullanıldığı eleştirilerine yol açıyor. Yine de uzatma, Afrika'nın en büyük ticaret ortaklarından biriyle ilişkilerini istikrara kavuşturması açısından kritik.
Küresel ticaret ortamında artan korumacılık eğilimlerine rağmen AGOA'nın yenilenmesi, ABD'nin seçici de olsa serbest ticarete bağlılığını gösteriyor. Ancak programın 2028 sonrası geleceği belirsizliğini koruyor; Kongre'nin kalıcı bir çözüm yerine geçici uzatmalarla ilerlemesi, uzun vadeli yatırım kararlarını olumsuz etkileyebilir.
Türkiye Açısından Değerlendirme
AGOA'nın uzatılması, Türkiye'nin Afrika açılımı ve küresel ticaret stratejisi açısından dolaylı ama önemli sonuçlar doğurabilir. Türkiye, son yıllarda Sahra altı Afrika'da ekonomik ve diplomatik varlığını artırıyor; özellikle inşaat, enerji ve savunma sanayii alanında iş birlikleri geliştiriyor. ABD pazarına vergisiz erişim, Afrika ülkelerinin ihracatını artırarak ekonomik büyümelerine katkı sağlarsa, bu ülkelerin Türkiye ile ticaret hacmi de genişleyebilir. Ancak aynı zamanda, ABD ile tercihli ticaret anlaşması olan Afrika ülkeleri, Türk ürünlerine karşı rekabet avantajı elde edebilir. Türkiye'nin, Afrika ile ticaret anlaşmalarını gözden geçirerek benzer imkanlar sunması veya mevcut anlaşmaları güçlendirmesi gerekebilir. Ayrıca, ABD'nin Afrika'daki ekonomik varlığını sürdürmesi, Türkiye'nin bölgedeki dengeli diplomasisini etkileyebilir.
