Avrupa Birliği, Afganistan'da sığınma talepleri reddedilen kişilerin geri gönderilmesini hızlandırmak amacıyla Taliban yönetimiyle doğrudan müzakerelere başlıyor. Bir Taliban heyetinin, 10 Aralık Salı günü Brüksel'e gitmek üzere bir günlük Schengen vizesi aldığı bildirildi. Görüşmelerin odağında, AB ülkelerinde bulunan ve sığınma başvurusu kabul edilmeyen Afgan vatandaşlarının ülkelerine iadesi yer alıyor. Ancak insan hakları savunucuları, bu adımın Taliban rejimine meşruiyet kazandırdığı ve AB'nin kendi değerleriyle çeliştiği uyarısında bulunuyor.
Görüşmelerin arka planı ve ayrıntılar
Avrupa Komisyonu yetkilileri, Taliban heyetinin Brüksel'de AB Dış İlişkiler Servisi (EEAS) temsilcileriyle bir araya geleceğini doğruladı. Toplantının ana gündem maddesi, sığınmacıların gönüllü geri dönüşü ve zorla sınır dışı işlemlerinin koordinasyonu. AB, 2021'de Taliban'ın Kabil'i ele geçirmesinden bu yana Afganistan'a sınır dışı işlemlerini durdurmuştu. Ancak artan göç baskısı ve üye ülkelerdeki sığınma başvurularının yüzde 70'inin reddedilmesi, AB'yi alternatif arayışına itti.
Taliban heyetinde Dışişleri Bakanlığı yetkililerinin yanı sıra göç ve pasaport işlerinden sorumlu bürokratların bulunduğu belirtiliyor. AB tarafında ise, görüşmelerin teknik düzeyde kalması ve siyasi tanımaya yol açmaması için özel önlemler alındığı ifade ediliyor. Örneğin, heyetin AB kurumlarına girişi sınırlı tutulacak ve basın açıklaması yapılmayacak.
İnsan hakları örgütleri ise bu girişime sert tepki gösterdi. Amnesty International, "Taliban, kadınların çalışmasını yasaklayan, azınlıklara zulmeden bir rejimdir. Onlarla sığınmacı iadesi pazarlığı yapmak, AB'nin insan hakları taahhütlerini ihlal ediyor" açıklamasını yaptı. Sınır Tanımayan Doktorlar da, Afganistan'da güvenliğin sağlanmadığı ve dönen mültecilerin şiddet riskiyle karşı karşıya olduğu uyarısında bulundu.
Bölgesel ve küresel boyut
AB'nin Taliban'la doğrudan temas kurması, Afganistan'ın komşuları ve uluslararası toplumda yankı uyandırdı. Pakistan, İran ve Orta Asya ülkeleri yıllardır Afgan mülteci akınıyla baş etmeye çalışırken, AB'nin benzer bir sorunla karşılaşması bölgesel dengeleri etkileyebilir. Öte yandan, AB içinde de görüş ayrılıkları mevcut. Almanya ve Fransa, sığınmacı krizini hafifletmek için pragmatik bir yaklaşım benimserken, Hollanda ve İsveç gibi ülkeler insan hakları endişeleri nedeniyle daha temkinli.
AB Komisyonu, geri kabul anlaşmalarının yalnızca gönüllü dönüşleri kapsadığını ve zorla sınır dışı anlamına gelmediğini vurgulasa da, uygulamada bu ayrımın korunması zor görünüyor. Taliban yönetiminin, uluslararası tanınma ve mali yardım karşılığında iade işlemlerini kolaylaştırmayı hedeflediği biliniyor. Ancak BM Güvenlik Konseyi'nin yaptırımları ve Batılı ülkelerin çekinceleri, bu süreci karmaşık hale getiriyor.
Uzmanlar, Taliban'la yapılacak her türlü anlaşmanın, Afganistan'daki insani krizi daha da derinleştirebileceği görüşünde. Ülkede 20 yıllık savaşın ardından ekonomik çöküş ve kıtlık yaşanırken, mültecilerin geri dönmesi durumunda yeni bir insani felaket senaryosu gündeme gelebilir. AB'nin bugün attığı adım, bu açıdan sadece göç politikası değil, aynı zamanda bir dış politika ve insan hakları sınavı olarak değerlendiriliyor.
Türkiye Açısından Değerlendirme
Avrupa Birliği'nin Taliban'la sığınmacı iadesi için doğrudan müzakereye girmesi, Türkiye için de önemli çıkarımlar içeriyor. Türkiye, uzun yıllardır Afgan mülteciler için bir geçiş ve hedef ülke konumunda. AB'nin bu adımı, benzer bir geri kabul anlaşması için Türkiye'ye de baskı oluşturabilir. Ayrıca, Ankara-Taliban ilişkileri, Kabil'deki diplomatik varlığı ve bölgesel istikrar arayışı göz önüne alındığında, Brüksel'deki görüşmelerin sonucu Türkiye'nin Afganistan politikasını da etkileyebilir. Türkiye, AB'nin sığınmacı konusundaki ikiyüzlülüğünü eleştirirken, kendisi de benzer bir ikilemle karşı karşıya: insan hakları ile pragmatik çıkarlar arasında bir denge kurmak.
