Avrupa Birliği (AB), Afganistan'da yeniden iktidara gelen Taliban yönetimiyle mülteci iadesi konusunda görüşmelere başlamaya hazırlanıyor. Brüksel'de yapılması planlanan teknik toplantılarda, AB ülkelerinde bulunan Afgan sığınmacıların ülkelerine geri gönderilmesi sürecinin ele alınması bekleniyor. Bu görüşmelerin yaz aylarından önce başlaması öngörülüyor. Ancak söz konusu girişim, Taliban'ın uluslararası alanda meşruiyet kazanmasına yol açabileceği gerekçesiyle insan hakları örgütleri ve hukukçular tarafından sert bir şekilde eleştiriliyor. Eleştirilerin odağında, Afganistan'daki güvenlik durumu ve kadın hakları başta olmak üzere insan hakları ihlallerine ilişkin ciddi endişeler yer alıyor. AB içinde de bu adımın doğru olup olmadığına dair görüş ayrılıkları bulunuyor.
Görüşmelerin arka planı ve hedefleri
AB Komisyonu yetkilileri, söz konusu teknik görüşmelerin, Afganistan'daki mevcut durumu tanımak veya Taliban'ı meşrulaştırmak anlamına gelmediğini vurguluyor. Görüşmelerin sadece, AB ülkelerinde ikamet etme hakkı bulunmayan Afgan vatandaşlarının geri dönüş sürecini düzenlemek amacı taşıdığı ifade ediliyor. AB sınırları içinde tahminen 500 bin civarında Afgan sığınmacı bulunuyor ve bunların önemli bir kısmının iltica başvurusu reddedilmiş durumda. AB, bu kişilerin ülkelerine dönmesini sağlayarak hem sığınma sistemleri üzerindeki yükü hafifletmeyi hem de düzensiz göçü azaltmayı hedefliyor. Ancak Taliban yönetiminin, özellikle kadınlar ve azınlıklar için güvenli bir ortam sağlayamadığı ve ülkede insani krizin devam ettiği göz önüne alındığında, geri göndermelerin uluslararası hukuka aykırı olabileceği belirtiliyor.
Brüksel'de yapılması planlanan toplantılara, AB'nin göç ve sığınma politikalarından sorumlu yetkililerinin yanı sıra, Taliban'ın İçişleri Bakanlığı'ndan üst düzey temsilcilerin katılması bekleniyor. Görüşmelerde, geri dönüşlerin lojistiği, seyahat belgelerinin düzenlenmesi ve dönenlerin güvenliğinin sağlanması gibi teknik konular ele alınacak. AB, daha önce Afganistan'a yaptığı insani yardımları sürdürürken, Taliban'la doğrudan siyasi temas kurmaktan kaçınmıştı. Bu nedenle, mülteci iadesi konusundaki görüşmeler, Taliban'la ilk kez bu seviyede bir diyaloğa kapı aralanması anlamına geliyor.
Bölgesel ve küresel boyut
AB'nin Taliban'la mülteci iadesi için masaya oturması, uluslararası toplumda ikili bir durum yaratıyor. Bir yandan AB, sınırlarındaki düzensiz göçle mücadele etmek ve sığınma sistemini rahatlatmak zorunda. Diğer yandan, Taliban'ı resmen tanımamış bir aktörle bu tür bir iş birliği, dolaylı olarak meşruiyet kazandırma riski taşıyor. Bu durum, özellikle insan hakları odaklı sivil toplum kuruluşları tarafından sıkça dile getiriliyor. Uluslararası Af Örgütü ve İnsan Hakları İzleme Örgütü, geri göndermelerin Afganistan'daki kadınlar, çocuklar ve etnik azınlıklar için hayati riskler oluşturabileceğini belirterek, AB'yi bu adımdan vazgeçmeye çağırdı.
Bölgedeki diğer ülkeler de gelişmeyi dikkatle izliyor. Pakistan, İran ve Orta Asya cumhuriyetleri, Afgan mülteci akınıyla başa çıkmakta zorlanırken, AB'nin bu girişiminin, kendi ülkelerine yönelik baskıyı azaltabileceğini düşünüyor. Öte yandan, Taliban'ın uluslararası toplumla daha geniş bir iş birliği arayışında olduğu biliniyor. Mülteci iadesi konusundaki görüşmeler, Taliban'ın uluslararası alanda kabul görmesi için bir adım olarak yorumlanabilir. AB ise, bu diyaloğun sadece teknik düzeyde kalacağını ve Taliban'ı tanıma anlamına gelmediğini her fırsatta yineliyor.
Türkiye Açısından Değerlendirme
AB'nin Taliban'la mülteci iadesi için görüşme kararı, Türkiye'yi de yakından ilgilendiriyor. Türkiye, halihazırda büyük bir sığınmacı nüfusuna ev sahipliği yapıyor ve düzensiz göçle mücadelede AB ile iş birliği yapıyor. AB'nin bu adımı, Afgan mülteciler için geri dönüş sürecini hızlandırabilir ve Türkiye üzerinden Avrupa'ya yönelen göç baskısını azaltabilir. Ancak Taliban yönetiminin meşruiyet kazanması, Türkiye'nin Afganistan'daki istikrar arayışı açısından risk oluşturabilir. Türkiye, bölgesel güç olarak Taliban'la dengeli bir ilişki sürdürürken, insan hakları endişelerini de göz önünde bulundurmak zorunda.
