Avrupa Birliği Komisyonu Başkanı Ursula von der Leyen, Kanada'ya Avrupa Birliği'ne 'ortak üyelik' teklif edildiğini açıklayarak AB başkentlerini hazırlıksız yakaladı. Diplomatik kaynaklar, bu önerinin mevcut planlamanın ötesinde bir entegrasyon anlamına geldiğini ve çelik, otomobil, genetiği değiştirilmiş organizmalar (GDO) gibi hassas alanlarda ciddi sorunlar doğuracağını belirtiyor. Von der Leyen'in açıklaması, AB'nin genişleme politikasında yeni bir dönemin sinyali olarak yorumlanırken, üye ülkelerin bu konuda henüz ortak bir pozisyonu bulunmuyor.
Gelişmenin arka planı: AB'nin genişleme ve ortaklık politikaları
Avrupa Birliği, uzun yıllardır çeşitli ülkelerle farklı düzeylerde ilişkiler yürütüyor. Tam üyelik müzakereleri, ortaklık anlaşmaları, serbest ticaret anlaşmaları ve stratejik ortaklıklar bunlar arasında yer alıyor. Ancak 'ortak üyelik' (associate membership) kavramı, AB hukukunda net bir çerçeveye sahip değil. Bu terim daha çok Avrupa Ekonomik Alanı (AEA) veya İsviçre modeli gibi yapılar için kullanılıyor. Von der Leyen'in Kanada için böyle bir statü önermesi, AB'nin gelecekteki genişleme stratejisine dair önemli ipuçları veriyor. Kanada, AB ile kapsamlı ekonomik ve ticari anlaşmaya (CETA) sahip olsa da, bu anlaşma henüz tüm üye ülkeler tarafından onaylanmış değil. Fransa, Belçika ve Almanya gibi ülkelerde CETA'ya yönelik tarım ve GDO karşıtı itirazlar bulunuyor. Dolayısıyla von der Leyen'in önerisi, bu hassasiyetleri daha da artırabilir.
AB Komisyonu Başkanı'nın açıklaması, aslında Transatlantik ilişkilerin geleceği açısından da kritik bir dönemeçte geldi. ABD ile yaşanan ticaret gerilimleri, Avrupa'nın stratejik özerklik arayışları ve Çin ile artan rekabet, Brüksel'i yeni ortaklık modelleri aramaya itiyor. Kanada, benzer değerleri paylaşan bir aktör olarak öne çıkıyor. Ancak AB içinde özellikle tarım ve çevre standartları konusunda duyarlı olan ülkeler, böyle bir ortaklığın kendi politikalarını sulandırabileceğinden endişe ediyor. Diplomatlar, 'planlananın ötesinde bir yakınlaşma' ifadesiyle tam da bu endişeyi dile getiriyor.
Bölgesel ve küresel boyut: Yeni bir jeopolitik denklem mi?
Von der Leyen'in açıklaması, yalnızca AB-Kanada ilişkileriyle sınırlı değil. Küresel ticaret sisteminde yaşanan parçalanma, bölgesel blokların önemini artırıyor. AB, son yıllarda Japonya, Güney Kore, Singapur ve Vietnam gibi ülkelerle serbest ticaret anlaşmaları imzalayarak Asya-Pasifik'te etkinliğini artırmaya çalışıyor. Kanada ile 'ortak üyelik' benzeri bir yapı, NATO içindeki işbirliğini de derinleştirebilir. Ancak bu tür bir adım, AB'nin ortak tarım politikası, çevre standartları ve rekabet kuralları gibi temel politikalarında istisnalar gerektirebilir. Bu da diğer aday ülkeler (örneğin Türkiye, Batı Balkanlar, Ukrayna) için emsal teşkil edebilir ve AB'nin genişleme metodolojisini karmaşıklaştırabilir. Ayrıca, ABD'nin yeni yönetimiyle ilişkilerin seyrine bağlı olarak, Kanada'nın AB'ye yakınlaşması Washington'da farklı yorumlanabilir.
Uzmanlar, 'ortak üyelik' kavramının hukuki ve kurumsal olarak belirsiz olduğunu vurguluyor. AB'nin kurucu antlaşmalarında böyle bir statü tanımlı değil. Bu nedenle von der Leyen'in önerisi, öncelikle bir siyasi vizyon açıklaması olarak görülüyor. Ancak AB Komisyonu'nun böyle bir açıklamayı üye ülkelerle istişare etmeden yapması, başkentlerde rahatsızlık yarattı. Bir AB diplomatı, 'Bu tür bir açıklama, öncelikle konseyde tartışılmalıydı. Şimdi herkes ne anlama geldiğini sorguluyor' dedi.
Kanada tarafından henüz resmi bir yanıt gelmedi. Ottawa, AB ile ilişkilerini CETA çerçevesinde derinleştirmeye odaklanmış durumda. Kanada Başbakanı Justin Trudeau, son dönemde AB ile stratejik işbirliğini güçlendirmek istediklerini ancak tam üyelik gibi bir hedeflerinin olmadığını belirtmişti. Dolayısıyla von der Leyen'in önerisi, Kanada'da da sürprizle karşılanmış olabilir.
Türkiye Açısından Değerlendirme
Von der Leyen'in Kanada'ya 'ortak üyelik' önerisi, Türkiye'nin AB ile ilişkileri açısından dolaylı ama önemli sonuçlar doğurabilir. Türkiye, 1999'dan bu yana AB'ye tam üyelik müzakereleri yürüten bir aday ülke. Ancak son yıllarda müzakereler fiilen durmuş durumda. AB'nin Kanada gibi uzak bir ülkeye 'ortak üyelik' gibi yeni bir statü önermesi, Türkiye'de 'acaba bize neden farklı bir model uygulanıyor?' sorusunu gündeme getirebilir. Öte yandan, bu tür bir ortaklık modeli, Türkiye'nin de dahil olabileceği yeni bir çerçevenin habercisi olabilir. Ancak AB'nin tarım, GDO ve çelik gibi alanlarda Kanada'ya tanıyacağı esneklikler, Türkiye'nin Gümrük Birliği'nin güncellenmesi taleplerini de etkileyebilir. Türk dış politikası açısından, AB'nin genişleme perspektifinin zayıflaması ve 'ortak üyelik' gibi alternatif modellerin öne çıkması, Ankara'nın pozisyonunu yeniden değerlendirmesini gerektirebilir. Ayrıca, AB-Kanada yakınlaşması, NATO içindeki dengeleri de etkileyerek Türkiye'nin ittifak içindeki konumunu dolaylı yoldan etkileyebilir.
Sonuç olarak, von der Leyen'in açıklaması AB'nin gelecekteki genişleme ve ortaklık politikalarına dair bir tartışma başlatmış durumda. AB başkentlerinin bu öneriye nasıl yanıt vereceği, önümüzdeki günlerde netleşecek. Ancak şimdiden, AB'nin içinde farklı seslerin yükseldiği ve ortak bir pozisyon oluşturmanın kolay olmayacağı anlaşılıyor.
