Bağımsızlık Günü kutlamaları kapsamında Washington DC'deki National Mall'da düzenlenecek havai fişek gösterilerinin, yoğun hava kirliliğine yol açabileceği ve sağlık riski oluşturabileceği ortaya çıktı. ABD Ulusal Park Servisi'ne ait iç belgelere göre, yetkililer vatandaşları "sağlıksız bölgelerde uzun süreli maruziyetten kaçınmaları" konusunda uyarıyor. The Washington Post tarafından elde edilen belgeler, her yıl milyonlarca kişinin izlediği gösterilerin çevresel etkilerine dair endişeleri artırdı.
Havai fişeklerin kirlilik etkisi ve sağlık uyarıları
Ulusal Park Servisi'nin iç yazışmaları, 4 Temmuz akşamı National Mall ve çevresinde ölçülen hava kalitesi verilerinin, partikül madde (PM2.5) seviyelerinin Dünya Sağlık Örgütü ve ABD Çevre Koruma Ajansı tarafından belirlenen güvenli sınırların üzerine çıkabileceğini gösteriyor. PM2.5, akciğerlere nüfuz edebilen ve kalp-damar ile solunum yolu hastalıklarını tetikleyebilen ince toz parçacıklarına verilen isim. Park Servisi yetkilileri, özellikle astım, KOAH gibi kronik rahatsızlıkları olanların, çocukların ve yaşlıların gösteri alanlarından uzak durmasını tavsiye ediyor.
Belgelerde, 2019 yılında yapılan bir araştırmaya atıfla, havai fişeklerin baryum, stronsiyum ve kurşun gibi ağır metalleri de havaya saldığı belirtiliyor. Bu kimyasalların solunması, kısa vadede solunum yolu tahrişine, uzun vadede ise nörolojik hasarlara yol açabiliyor. Park Servisi, gösteri sonrası rüzgar yönüne bağlı olarak kirliliğin kilometrelerce uzağa taşınabileceğini ve saatlerce havada kalabileceğini vurguluyor.
Washington DC'nin yanı sıra ülke genelinde birçok şehirde düzenlenen 4 Temmuz gösterileri, her yıl tonlarca kimyasal maddenin atmosfere salınmasına neden oluyor. Çevre örgütleri, bu tür kutlamaların iklim değişikliği ve hava kirliliği üzerindeki etkilerine dikkat çekerek alternatif, düşük karbonlu kutlama yöntemlerinin benimsenmesini talep ediyor.
Küresel boyut ve tartışmalar
Havai fişeklerin çevresel etkileri yalnızca ABD ile sınırlı değil. Dünyanın birçok ülkesinde yılbaşı, bağımsızlık günü veya dini bayramlarda yapılan gösteriler, hava kalitesinde ani düşüşlere yol açıyor. Hindistan'ın Yeni Delhi kentinde Diwali festivali sonrası hava kirliliği seviyeleri sık sık kritik eşiğe ulaşırken, Çin'de Bazı şehirler Ay Yeni Yılı kutlamalarında havai fişek kullanımını sınırlandırmış durumda. Avrupa'da ise Almanya ve Hollanda gibi ülkeler, gürültü ve kirlilik endişesiyle belirli bölgelerde yasaklama getirdi.
ABD Ulusal Park Servisi'nin uyarısı, ülkenin simge mekânlarından birinde gerçekleşen kutlamaların halk sağlığı üzerindeki etkilerini gözler önüne seriyor. Uzmanlar, gösteri gecelerinde astım krizi nedeniyle acil servis başvurularında artış olduğuna dikkat çekiyor. Tartışmaların odağında, geleneksel kutlamaların sürdürülebilirlik ve sağlık riskleri karşısında yeniden değerlendirilmesi gerektiği fikri yer alıyor.
Türkiye Açısından Değerlendirme
ABD'deki bu gelişme, benzer kutlamaların yapıldığı Türkiye için de önemli bir uyarı niteliği taşıyor. Ülkemizde 29 Ekim Cumhuriyet Bayramı, yılbaşı ve çeşitli festivallerde kullanılan havai fişeklerin hava kalitesine etkileri henüz ayrıntılı olarak incelenmiş değil. Ancak büyükşehirlerde, özellikle İstanbul ve Ankara'da kutlamalar sonrası PM2.5 değerlerinin geçici olarak yükseldiği biliniyor. Sağlık Bakanlığı ve çevre otoritelerinin, bu konuda kamuoyunu bilgilendirici çalışmalar yapması ve alternatif, çevre dostu kutlama yöntemlerini teşvik etmesi bölgesel hava kalitesi yönetimi açısından faydalı olabilir. Ayrıca, Türkiye'nin de taraf olduğu Paris İklim Anlaşması hedefleri doğrultusunda karbon emisyonlarını azaltma çabaları kapsamında, havai fişeklerin çevresel maliyetinin de hesaba katılması gerekiyor.
