Zimbabve Senatosu, Devlet Başkanı Emmerson Mnangagwa’nın görev süresini 2030 yılına kadar uzatan ve cumhurbaşkanının doğrudan halk oylaması yerine parlamentodan seçilmesini öngören tartışmalı anayasa değişikliğini kabul etti. 28 Mart 2025’te yapılan oylamada 80 sandalyeli senatoda 63 ‘evet’ oyu çıkarken, muhalefet partileri değişikliği “demokrasiye darbe” olarak nitelendirerek boykot etti. Değişiklik, meclisin alt kanadı olan Ulusal Meclis tarafından da onaylandıktan sonra yürürlüğe girecek. Bu adım, ülkede 37 yıllık Robert Mugabe iktidarının ardından 2017’de göreve gelen Mnangagwa’nın iktidarını pekiştirme çabası olarak yorumlanıyor.
Anayasa değişikliğinin arka planı
Zimbabve Anayasası’nda yapılan değişiklik, 2013’te kabul edilen mevcut anayasanın cumhurbaşkanına tanıdığı iki dönem sınırını fiilen ortadan kaldırıyor. Mnangagwa, 2017’de Mugabe’nin devrilmesinin ardından göreve gelmiş, 2018 ve 2023’te yapılan seçimleri kazanmıştı. Normal şartlarda ikinci ve son dönemi 2028’de sona erecekti. Ancak yeni düzenleme, süreyi 2030’a çıkarırken, aynı zamanda cumhurbaşkanlığı seçim sistemini de değiştiriyor. Buna göre, cumhurbaşkanı artık doğrudan halk tarafından değil, parlamento üyelerinin üçte iki çoğunluğuyla seçilecek. Bu sistem değişikliği, iktidardaki ZANU-PF partisinin parlamentodaki hakimiyeti göz önüne alındığında, Mnangagwa’nın 2030’dan sonra da görevde kalmasının önünü açabilir.
Muhalefet partileri ve sivil toplum kuruluşları, değişikliğin “anayasal darbeye” yol açtığını savunuyor. 2023 seçimlerinde Mnangagwa’ya karşı yarışan ancak yenilgiyi kabul etmeyen Nelson Chamisa liderliğindeki Demokratik Değişim İçin İttifak (CCC), değişikliği “demokrasiye saygısızlık” olarak nitelendirdi. Chamisa, seçimlerin adil olmadığını iddia ederek uluslararası toplumdan müdahale çağrısında bulunmuştu. İnsan hakları örgütleri ise, Mnangagwa yönetiminin muhalefet liderlerine yönelik baskıcı politikalarını eleştiriyor.
Bölgesel ve küresel boyut
Zimbabve’nin bu hamlesi, Güney Afrika Kalkınma Topluluğu (SADC) ve Afrika Birliği gibi bölgesel örgütler tarafından yakından izleniyor. SADC, 2023 seçimlerini “barışçıl ama kusurlu” olarak değerlendirmişti. Anayasa değişikliği, bölgede artan otoriterleşme eğiliminin bir örneği olarak görülüyor. Özellikle Mozambik, Tanzanya ve Angola gibi ülkelerde de liderlerin anayasa değişiklikleriyle görev sürelerini uzatma girişimleri benzer tartışmalara yol açmıştı. ABD ve Avrupa Birliği, Zimbabve’ye yönelik yaptırımlarını sürdürürken, Çin ise ülkeyle ekonomik ilişkilerini derinleştiriyor. Çin, Zimbabve’nin en büyük ticaret ortakları arasında yer alıyor ve özellikle maden kaynakları (lityum, platin) alanında yatırımlar yapıyor. Batılı güçler, anayasa değişikliğinin ülkedeki demokratik kurumları zayıflatacağı uyarısında bulunuyor.
Türkiye Açısından Değerlendirme
Zimbabve’deki bu anayasa değişikliği, Türkiye’nin Afrika açılımı politikası bağlamında önem taşıyor. Türkiye, Sahra Altı Afrika’da artan diplomatik ve ekonomik nüfuzunu kullanırken, istikrarsız siyasi ortamlar yatırım kararlarını etkileyebilir. Zimbabve, maden zenginlikleriyle Türk şirketlerinin ilgisini çekiyor, ancak yönetimdeki belirsizlikler uzun vadeli ortaklıkları zorlaştırabilir. Ayrıca, Türkiye’nin Zimbabve ile 2021’de imzaladığı ticaret anlaşması ve kalkınma işbirliği protokolleri, bu tür siyasi gelişmelerden doğrudan etkilenmese de, genel Afrika stratejisi açısından demokratik süreçlerin zayıflaması endişe vericidir. Türkiye, bölgede Çin ve Batılı güçlerle rekabet halindeyken, Zimbabve’deki siyasi istikrarsızlık, Türk şirketlerinin lityum ve platin yatırımlarını ertelemesine yol açabilir.
