Yapay zekanın (AI) insanların karmaşık sosyal ve profesyonel yaşamlarını basitleştirebilmesi için, internetin değerlerimiz hakkında söylediklerine dayanarak yalnızca düzenli cevaplar vermesi yeterli değil. Uzmanlara göre AI, kişisel kimlik, deneyim ve kültüre dayanan ilişkisel taahhütleri (relational commitments) hesaba katma kapasitesine sahip olmalı. Bu eksiklik, AI'nın insan etkileşimlerindeki nüansları anlayamamasına ve yanlış kararlar almasına yol açıyor.
İlişkisel Zeka Eksikliği
Mevcut yapay zeka sistemleri, büyük dil modelleri (LLM'ler) aracılığıyla internetten toplanan verilerle eğitiliyor. Ancak bu veriler, insan ilişkilerinin inceliklerini, kültürel bağlamı ve kişisel bağlılıkları yeterince yansıtmıyor. Örneğin, bir AI asistanı, bir arkadaşınıza yardım etmek için iş toplantısını ertelemeniz gerektiğinde, bunun nedenini anlamakta zorlanıyor. Çünkü bu tür kararlar, salt mantıksal çıkarımlardan ziyade duygusal ve sosyal bağlamlara dayanıyor.
Massachusetts Institute of Technology (MIT) ve Harvard Üniversitesi'nden araştırmacılar, AI'nın insan ilişkilerini modellemesi için yeni bir yaklaşım geliştirilmesi gerektiğini belirtiyor. Bu yaklaşım, bireylerin birbirlerine karşı sorumluluklarını, geçmiş deneyimlerini ve kültürel normlarını veri setlerine dahil etmeyi öngörüyor. Aksi takdirde AI, kişisel asistanlıktan işe alım süreçlerine kadar birçok alanda hatalı sonuçlar üretebilir.
Küresel ve Sosyal Boyut
Bu sorun, yalnızca teknolojik bir eksiklik değil, aynı zamanda etik ve sosyal bir meydan okuma olarak görülüyor. AI sistemlerinin karar verme süreçlerine ilişkisel bağlamı dahil etmemesi, önyargıları derinleştirebilir ve toplumsal eşitsizlikleri artırabilir. Örneğin, işe alım algoritmaları, adayların yeteneklerini değerlendirirken onların sosyal ağlarını veya kültürel bağlarını dikkate almayabilir, bu da liyakate dayalı olmayan sonuçlar doğurabilir.
Avrupa Birliği'nin Yapay Zeka Yasası (AI Act) gibi düzenlemeler, AI'nın insan haklarına ve değerlerine saygılı olmasını şart koşuyor. Ancak mevcut teknoloji, bu beklentileri karşılamaktan uzak. Uzmanlar, AI şirketlerinin yalnızca ham veri miktarını artırmak yerine, verilerin bağlamını ve insan ilişkilerini anlamaya yönelik modeller geliştirmesi gerektiğini vurguluyor.
Türkiye Açısından Değerlendirme
Bu gelişme, Türkiye'nin yapay zeka stratejileri açısından kritik bir uyarı niteliği taşıyor. Türkiye, milli yapay zeka ekosistemini geliştirirken, sadece teknolojik altyapıya değil, aynı zamanda insan odaklı tasarım ve etik ilkelere de yatırım yapmalı. Türk toplumunun güçlü aile bağları, komşuluk ilişkileri ve kolektif kültürü, AI modellerine ilişkisel zekayı entegre etmek için zengin bir veri kaynağı sunuyor. Ayrıca, Türkiye'nin Avrupa Birliği ile uyum sürecinde, AI düzenlemelerine uygun yerli çözümler geliştirmesi, hem ihracat potansiyelini artıracak hem de toplumsal kabulü kolaylaştıracaktır.
