Yapay zeka (YZ) sistemlerinin güvenliği ve etik kullanımına ilişkin standartların belirlenmesi, giderek kamu düzenleyicileri yerine teknoloji sağlayıcılarının inisiyatifine bırakılıyor. Bu durum, sektörün kendi kendini düzenlemesi anlamına gelirken, bağımsız denetim mekanizmalarının zayıflaması endişesini de beraberinde getiriyor. Just Security platformunda yayımlanan analize göre, YZ teknolojilerinin hızla gelişmesi karşısında yasal düzenlemelerin geride kalması, şirketleri fiili standart belirleyici konumuna getirmiş durumda. Bu eğilim, özellikle ABD ve Avrupa Birliği gibi büyük ekonomilerde YZ politikalarının şekillenmesinde kritik bir rol oynuyor.
Standart Belirleme Sürecinde Güç Dengesi Değişiyor
Geleneksel olarak teknik standartlar, ISO ve IEC gibi uluslararası kuruluşlar ile ulusal düzenleyici otoriteler tarafından belirlenirdi. Ancak YZ alanında, OpenAI, Google, Microsoft ve Meta gibi öncü şirketler, kendi ürünlerinin performansını ve güvenliğini ölçmek için kendi kriterlerini geliştiriyor. Örneğin, bir dil modelinin ne kadar “doğru” veya “zararsız” olduğu, şirket içi ekipler tarafından tanımlanan metriklerle değerlendiriliyor. Bu metrikler çoğu zaman kamuya açıklanmıyor veya bağımsız doğrulamaya tabi tutulmuyor. Ayrıca, şirketler kendi etik kurullarını oluşturarak dış denetimin önüne geçiyor. Bu durum, “yeşil badana” (greenwashing) benzeri bir “etik badana” (ethics washing) riskini doğuruyor; yani şirketler etik ilkelere uyduklarını iddia ederken, bu iddiaları denetleyecek bağımsız bir mekanizma bulunmuyor.
Düzenleyicilerin yavaş hareket etmesi, bu boşluğu doldurma fırsatını özel sektöre veriyor. Örneğin, Avrupa Birliği’nin YZ Yasası (AI Act) henüz tam olarak yürürlüğe girmemişken, ABD’de federal düzeyde kapsamlı bir YZ yasası bulunmuyor. Bu belirsizlik ortamında, teknoloji firmaları kendi standartlarını piyasaya dayatıyor. Ne var ki, bu standartlar genellikle ticari çıkarları ön planda tutuyor; örneğin, güvenlik testleri şirketin itibarını zedelemeyecek şekilde tasarlanabiliyor. Ayrıca, farklı şirketlerin farklı standartları, sistemler arası karşılaştırmayı imkansız hale getiriyor. Bu da hem tüketiciler hem de düzenleyiciler için bir kara kutu oluşturuyor.
Küresel Düzeyde Rekabet ve İş Birliği Arayışları
Standart belirleme yetkisinin özel sektöre kayması, yalnızca ulusal değil, küresel düzeyde de tartışmalara yol açıyor. ABD ve Çin arasındaki teknoloji rekabetinde, YZ standartları stratejik bir araç haline gelmiş durumda. Çin, devlet kontrolündeki standartlarla kendi ekosistemini oluştururken, ABD özel sektörün liderliğini savunuyor. Avrupa Birliği ise dengeli bir yol izlemeye çalışıyor: ABD’nin aksine daha sıkı düzenlemeler getirirken, Çin’in aksine piyasa odaklı bir yaklaşım benimsiyor. Ancak bu üçüncü yol, AB’nin küresel standartları belirlemede ne kadar etkili olabileceği sorusunu gündeme getiriyor.
Birleşmiş Milletler ve OECD gibi uluslararası kuruluşlar, YZ için ortak ilkeler geliştirmeye çalışsa da, bu ilkeler bağlayıcı değil. asıl güç, teknolojiyi üreten ve dağıtan şirketlerde toplanmış durumda. Uzmanlar, bu gidişatın demokratik denetimi zayıflattığı ve toplumsal fayda yerine kâr odaklı bir YZ gelişimine yol açabileceği konusunda uyarıyor. Ayrıca, gelişmekte olan ülkelerin standart belirleme süreçlerinin dışında kalması, dijital uçurumu daha da derinleştiriyor. Sonuç olarak, YZ’nin geleceği büyük ölçüde birkaç özel şirketin ellerinde şekillenirken, kamu yararının nasıl korunacağı en büyük soru işareti olarak duruyor.
Türkiye Açısından Değerlendirme
Türkiye, YZ alanında henüz kapsamlı bir ulusal strateji ve düzenleme oluşturma aşamasında. Standart belirleme sürecinin özel sektöre kayması, Türkiye’nin küresel rekabette geri kalma riskini artırıyor. Yerli teknoloji firmaları, uluslararası standartlara uyum sağlamak zorunda kalırken, kamu otoritelerinin denetim gücü sınırlanıyor. Öte yandan, Türkiye’nin AB ile Gümrük Birliği ve adaylık müzakereleri, AB’nin YZ düzenlemelerine uyumu zorunlu kılıyor. Bu da Türkiye’nin standart belirleme süreçlerinde söz sahibi olması için ulusal bir YZ mevzuatını hızla hayata geçirmesi gerektiğini gösteriyor. Aksi takdirde, Türkiye sadece standartları takip eden bir konuma düşebilir.
