Yapay zekanın (YZ) hızlı gelişimi, milyonlarca işin otomasyonla yer değiştireceği endişelerini beraberinde getiriyor. Bu kaygılara yanıt olarak, ekonomi politikası çevrelerinde 'Evrensel Temel Sermaye' (Universal Basic Capital - UBK) kavramı tartışılmaya başlandı. UBK, tüm vatandaşlara düzenli nakit ödeme yapmak yerine, her bireye bir kereye mahsus olmak üzere belirli bir miktar sermaye verilmesini öngörüyor. Savunucuları, bu politikanın bireyleri YZ'nin yol açtığı işsizlik ve gelir eşitsizliğine karşı koruyabileceğini ve aynı zamanda ekonomik büyümeyi teşvik edebileceğini iddia ediyor. Ancak eleştirmenler, UBK'nın yeterli bir çözüm olmadığını ve daha kapsamlı sosyal güvenlik ağlarına ihtiyaç duyulduğunu vurguluyor.
Gelişmenin Arka Planı
UBK fikri, temel gelir garantisi (Universal Basic Income - UBI) kavramından türemiştir. UBI, tüm vatandaşlara düzenli nakit ödeme yapılmasını öngörürken, UBK bir kereye mahsus sermaye transferi yapılmasını savunur. Ekonomistler, bu sermayenin bireyler tarafından eğitim, iş kurma veya yatırım gibi alanlarda değerlendirilebileceğini belirtiyor. Son yıllarda YZ'nin işgücü piyasası üzerindeki etkisine dair artan endişeler, bu fikri yeniden gündeme taşıdı. Özellikle OpenAI'nin ChatGPT'si gibi üretken yapay zeka modellerinin yaygınlaşması, sadece mavi yakalı değil, aynı zamanda beyaz yakalı meslekleri de tehdit eder hale geldi. Dünya Ekonomik Forumu'nun raporlarına göre, 2025 yılına kadar YZ'nin 85 milyon işi ortadan kaldırması, ancak 97 milyon yeni iş yaratması bekleniyor. Bu dönüşümün net istihdam etkisi, işçilerin yeni beceriler kazanma hızına bağlı olacak.
Ancak kritik soru şu: Bu dönüşümden geride kalanlar ne olacak? ABD'de yapılan araştırmalar, otomasyonun özellikle düşük gelirli ve düşük eğitimli işçileri orantısız şekilde etkilediğini gösteriyor. UBK'nın bu kesimlere bir sıçrama tahtası sağlayabileceği düşünülüyor. Örneğin, 2019'da Finlandiya'da yapılan bir UBI denemesinde, katılımcıların refahının arttığı ve istihdam oranlarının düşmediği gözlemlendi. UBK'nın bu deneyimden ders alarak daha esnek bir model sunabileceği belirtiliyor.
Bölgesel ve Küresel Boyut
UBK tartışmaları, küresel ölçekte farklı şekillerde yankı buluyor. Teknoloji odaklı ekonomilerde (Silikon Vadisi, Shenzhen gibi) bu fikre sıcak bakılırken, gelişmekte olan ülkelerde uygulama zorlukları öne çıkıyor. Avrupa Birliği, dijital dönüşümün sosyal boyutunu ele almak için 'Dijital Avrupa Programı' kapsamında bazı pilot projeler başlattı. Örneğin, İspanya'da düşük gelirli ailelere yönelik bir temel gelir denemesi yapılması planlanıyor. Asya'da ise Güney Kore, YZ kaynaklı işsizliğe karşı 'Sosyal Güvenlik Ağı 2.0' adlı bir program başlattı. Bu program, işsiz kalanlara yeniden eğitim için finansal destek sağlıyor.
Küresel boyutta UBK'nın finansmanı önemli bir engel. Bazı ekonomistler, sermaye vergisi veya dijital hizmet vergisi gibi yeni vergi modelleriyle bu fonların sağlanabileceğini savunuyor. Diğerleri ise bunun enflasyonist baskıyı artırabileceği uyarısında bulunuyor. ABD'de Başkan Biden'ın 'Amerikan Aile Planı', UBK'ya benzer bir yaklaşımı yansıtıyor: çocuk bakımı, eğitim ve sağlık harcamalarına yönelik vergi indirimleri ve doğrudan nakit transferleri. Ancak bu plan henüz tam olarak hayata geçirilebilmiş değil.
Türkiye Açısından Değerlendirme
Yapay zeka kaynaklı işsizlik, Türkiye gibi gelişmekte olan ekonomiler için önemli bir tehdit oluşturuyor. Türkiye'de işgücünün büyük bir kısmı düşük katma değerli hizmet ve imalat sektörlerinde çalışıyor. Bu alanların otomasyona açık olması, işsizlik oranlarını artırabilir. UBK modeli, Türkiye'deki mevcut sosyal yardım sistemine alternatif olarak düşünülebilir. Ancak Türkiye'nin mali disiplini ve yüksek enflasyon oranları göz önüne alındığında, UBK'nın uygulanması zor görünüyor. Buna karşın, İŞKUR ve KOSGEB üzerinden küçük girişimcilere sağlanan sermaye destekleri, UBK'nın Türkiye'deki bir yansıması olarak değerlendirilebilir. YZ dönüşümüne uyum sağlamak için Türkiye'nin eğitim sistemini yeniden yapılandırması ve dijital beceri programlarına yatırım yapması elzem. UBK'nın bu süreçte tamamlayıcı bir politika olarak gündeme gelmesi mümkün, ancak kapsamlı bir çözüm için yalnız başına yeterli olmayacaktır.
