Avrupa, her yaz binlerce hektar ormanı kül eden, can ve mal kaybına yol açan orman yangınlarıyla mücadele ediyor. Bu felaketlere karşı savaşta yeni bir cephe açıldı: veri ve analiz. İtalya’nın kuzeybatısındaki büyük bir bilim parkında konuşlu, mühendisler, ormancılar ve bilim insanlarından oluşan bir ekip, Avrupa kıtasını yangınlardan korumak için insansız hava araçları, uydular, hava durumu modelleri ve uzman analizi gibi araçları kullanıyor. Ekip, yangınların çıkmadan önce tespit edilmesi, yayılma yollarının tahmin edilmesi ve müdahale kaynaklarının en verimli şekilde yönlendirilmesi için çalışıyor. Bu girişim, Avrupa Uzay Ajansı (ESA) ve Avrupa Birliği’nin Copernicus programı gibi kuruluşların desteğiyle yürütülüyor.
Bilim Parkında Yangın Karargahı
Ekip, İtalya’nın Ispra kentindeki Avrupa Komisyonu’nun Ortak Araştırma Merkezi’nde (JRC) faaliyet gösteriyor. Bu merkez, Avrupa’nın en büyük bilim parklarından biri olarak kabul ediliyor. Yangın ekibi, EFFIS (Avrupa Orman Yangını Bilgi Sistemi) adı verilen bir platform üzerinden çalışıyor. EFFIS, uydu görüntüleri, meteorolojik veriler ve yangın modellerini birleştirerek Avrupa genelinde günlük yangın risk haritaları oluşturuyor. Sistem, geçmiş yangın kayıtları, bitki örtüsü nemi ve sıcaklık verilerini analiz ederek hangi bölgelerin yangına daha yatkın olduğunu belirliyor. Ekip, ayrıca yangın çıktıktan sonra dumanın yayılma yönünü tahmin ederek halk sağlığı uyarıları ve yangın söndürme ekiplerinin yönlendirilmesine yardımcı oluyor.
Ekibin liderliğini yapan orman yangını uzmanı Dr. Jesus San-Miguel-Ayanz, sistemin Avrupa ülkelerine yangın sezonu öncesinde riskleri azaltmak için orman yönetimi planları hazırlama imkanı verdiğini belirtiyor. Örneğin, İspanya ve Portekiz gibi Akdeniz ülkeleri, EFFIS verilerine dayanarak kontrollü yakma ve bitki örtüsü temizliği gibi önleyici tedbirler alıyor. Sistem, 2022 yılında İtalya, Yunanistan ve Fransa’da çıkan büyük yangınlarda kritik rol oynadı. Ekip, yangın sırasında uydulardan gelen anlık verileri kullanarak itfaiye ekiplerini en kritik noktalara yönlendirdi ve yangının yayılma hızını hesaplayarak tahliye planlarının güncellenmesine yardımcı oldu.
Avrupa'nın Ortak Yangın Hafızası
Orman yangınları, sadece Akdeniz ülkelerini değil, kuzey Avrupa’yı da tehdit ediyor. Almanya, İsveç ve hatta İngiltere, son yıllarda daha sık ve şiddetli yangınlar yaşıyor. EFFIS verilerine göre, AB genelinde 2023 yılında 1,2 milyon hektardan fazla alan yandı; bu, ortalama yıllık yanma alanının iki katı. İklim değişikliğinin sıcaklıkları artırması ve kuraklığı derinleştirmesiyle birlikte yangın riskinin arttığı belirtiliyor. Ekip, bu nedenle uzun vadeli iklim modellerini de sistemlerine entegre ederek 2050 yılına kadar yangın riskinin nasıl değişeceğine dair senaryolar üretiyor. Bu çalışmalar, AB ülkelerinin bütçelerini yangınla mücadele ekipmanı, eğitim ve erken uyarı sistemlerine ayırmasına yardımcı oluyor. Aynı zamanda, yangın sonrası ekosistem iyileştirme çalışmaları için de yol haritası sağlıyor.
Küresel boyutta, bu tür veriye dayalı yaklaşımlar, Avustralya, Kanada ve Şili gibi yangınlarla mücadele eden diğer ülkeler için de örnek teşkil ediyor. Uluslararası iş birliği, uydu verilerinin paylaşımı ve ortak yangın risk tahmin modellerinin geliştirilmesi yoluyla genişletilebilir. EFFIS ekibi, Latin Amerika ve Afrika ülkelerine de sistemlerini uyarlamak için danışmanlık hizmeti vermeye başladı. Bu, sadece Avrupa’nın değil, tüm dünyanın yangın tehdidine karşı daha dirençli hale gelmesine katkı sağlayacak.
Türkiye Açısından Değerlendirme
Avrupa'daki bu veri odaklı yangın yönetimi sistemi, Türkiye için doğrudan bir örnek teşkil ediyor. Türkiye, Akdeniz iklim kuşağında yer alması ve 2021 yılında rekor düzeyde orman yangını yaşaması nedeniyle yangın yönetim sistemlerini geliştirmek zorunda. EFFIS benzeri bir ulusal sistem, Türkiye'nin Orman Genel Müdürlüğü'ne yangın öncesi risk haritalama, önleyici müdahale ve söndürme ekiplerinin optimizasyonu için veri sağlayabilir. Ayrıca, Türkiye'nin Avrupa Birliği ile entegrasyonu sürecinde, Copernicus programına tam üyelik veya veri erişimi anlaşmaları, bu tür sistemlerden faydalanmasını kolaylaştırabilir. Bölgesel olarak, EFFIS'in yaygınlaşması, Doğu Akdeniz'de yangın tehdidine karşı ortak bir izleme ağı kurulmasına öncülük edebilir ve Türkiye'nin bu ağda aktif rol alması, enerji ve tarım alanlarında da veri paylaşımını teşvik edebilir.
