Küresel ekonomi, Kovid-19 salgınının ardından hükümetlerin artan borç yükü ve vergi politikalarında köklü değişiklik ihtiyacıyla karşı karşıya. The Economist dergisinin son sayısında yer alan "The coming tax reckoning" (Yaklaşan vergi hesaplaşması) başlıklı makale, bu süreci analiz ediyor. Yazıya göre, birçok ülke salgın döneminde uyguladığı genişletici maliye politikalarını normalleştirmekte zorlanıyor ve artan kamu borçlarını sürdürülebilir kılmak için vergi sistemlerini gözden geçirmek zorunda.
Artan Borç Yükü ve Vergi Reformu İhtiyacı
Uluslararası Para Fonu (IMF) verilerine göre, küresel kamu borcu 2020'de dünya GSYH'sinin yüzde 100'üne yaklaşarak rekor seviyeye ulaştı. Salgın sonrası toparlanma sürecinde borç oranları bir miktar gerilese de, özellikle gelişmiş ekonomilerde hala yüksek seyrediyor. ABD'de federal borç 2023 itibarıyla GSYH'nin yüzde 120'sinin üzerinde. Avrupa Birliği'nde ise salgın sonrası kurulan Yeniden Yapılanma Fonu (Next Generation EU) ile borçlanma artmış durumda.
The Economist, hükümetlerin borç yükünü azaltmak için üç ana seçeneğe sahip olduğunu belirtiyor: kemer sıkma politikaları, enflasyon yoluyla borç eritme veya vergi artışları. Makale, siyasi olarak en az maliyetli görünenin vergi reformu olduğunu, ancak bunun da karmaşık dengeler gerektirdiğini vurguluyor.
Özellikle kurumlar vergisi ve servet vergisi konusunda uluslararası alanda artan bir işbirliği çabası var. OECD öncülüğünde yürütülen ve 140'tan fazla ülkenin katıldığı "Base Erosion and Profit Shifting" (BEPS) projesi kapsamında, çok uluslu şirketlerin kârlarını düşük vergili ülkelere kaydırmasını engellemek için küresel asgari kurumlar vergisi oranı belirlenmesi hedefleniyor. 2021'de varılan anlaşmayla en az yüzde 15'lik bir asgari kurumlar vergisi oranı üzerinde uzlaşma sağlandı. Ancak uygulama takvimi ülkeden ülkeye farklılık gösteriyor.
Küresel Boyut: Vergi Rekabeti ve Eşitsizlik
Vergi reformu tartışmaları, aynı zamanda artan gelir eşitsizliği ve vergi adaleti konularını da gündeme getiriyor. Salgın döneminde milyarderlerin servetlerindeki artış, servet vergisi çağrılarını güçlendirdi. ABD'de Başkan Joe Biden yönetimi, zenginlere yönelik vergi artışlarını içeren bir paket önerdi ancak Kongre'de dirençle karşılaştı. Birleşik Krallık'ta ise 2022'de alınan kararla sağlık ve sosyal bakım için Ulusal Sigorta primi artırıldı.
Öte yandan, vergi rekabeti olgusu da tartışmanın merkezinde. Bazı ülkeler yatırım çekmek için düşük vergi oranları uygularken, bu durum diğer ülkelerin vergi tabanını aşındırıyor. Küresel asgari vergi anlaşması bu rekabeti bir ölçüde sınırlamayı amaçlıyor. Ancak uzmanlar, anlaşmanın etkin uygulanmasının zaman alacağını ve bazı ülkelerin kendi vergi sistemlerini uyarlamakta isteksiz olabileceğini belirtiyor.
The Economist makalesi, ayrıca vergi sistemlerinin dijital ekonomiye uyum sağlaması gerektiğine dikkat çekiyor. Dijital hizmetler vergisi gibi yeni vergi türleri, bazı ülkelerde halihazırda uygulanıyor. Türkiye de 2020'de dijital hizmet sağlayıcılarına yönelik yüzde 7,5'lik bir vergi getirdi.
Sonuç olarak, önümüzdeki dönemde birçok ülkenin vergi sistemlerinde reform yapması kaçınılmaz görünüyor. Bu reformlar, hem artan borç yükünü yönetmek hem de vergi adaletini sağlamak açısından kritik önemde. Ancak siyasi ve ekonomik dengeler, reformların kapsamını ve hızını belirleyecek.
Türkiye Açısından Değerlendirme
Küresel vergi reformu tartışmaları, Türkiye'nin ekonomi politikaları açısından da yakından takip edilmesi gereken bir süreç. Türkiye, artan kamu borcu ve bütçe açığıyla mücadele ederken, vergi gelirlerini artırma ihtiyacı duyuyor. Özellikle deprem felaketinin ardından artan harcamalar, vergi reformunu daha da önemli hale getirdi. Küresel asgari kurumlar vergisi anlaşmasına uyum, Türkiye'nin çok uluslu şirketlerden daha fazla vergi geliri elde etmesine olanak tanıyabilir. Ayrıca, dijital ekonominin vergilendirilmesi konusunda atılacak adımlar, vergi tabanının genişletilmesine katkı sağlayabilir. Ancak, vergi artışlarının iç talebi olumsuz etkilememesi ve yatırım ortamını bozmaması için dikkatli bir denge gözetilmeli.
