2023 yılında insanoğlu uzaya rekor sayıda cisim gönderdi. Uydulardan sondalara, mürettebatlı araçlardan bilimsel deney platformlarına kadar toplamda 2.800'den fazla nesne Dünya yörüngesine fırlatıldı. Bu sayı, bir önceki yıla göre yüzde 20 artışla tüm zamanların en yükseğine ulaştı. Uzmanlar, bu hızlı artışın uzayda trafik sıkışıklığına, çarpışma risklerine ve ışık kirliliğine yol açtığı uyarısında bulunuyor.
Gelişmenin arka planı: Ticari uydu devrimi
Rekorun arkasındaki en büyük etken, Starlink ve OneWeb gibi geniş bant internet sağlayan mega takımyıldız projeleri. SpaceX, 2023'te 60'tan fazla Falcon 9 fırlatmasıyla yaklaşık 1.600 Starlink uydusunu yörüngeye yerleştirdi. Amazon'un Kuiper projesi de test uydularını fırlatarak ağa katıldı. Bu ticari faaliyetler, fırlatma maliyetlerinin düşmesi sayesinde mümkün oldu. Yeniden kullanılabilir roket teknolojisi, fırlatma başına maliyeti 1990'lara göre üçte birine indirdi.
Ancak bilim insanları, yörüngedeki toplam nesne sayısının 10.000'i aştığını ve bunların çoğunun düşük Dünya yörüngesinde (LEO) bulunduğunu belirtiyor. Her fırlatmayla birlikte çarpışma olasılığı artıyor. 2009'da Kosmos-2251 ile Iridium-33 arasındaki çarpışma, yüzlerce parçanın oluşmasına neden olmuştu. Şimdi benzer bir olayın, Uluslararası Uzay İstasyonu'nu (ISS) veya kritik hava durumu uydularını tehdit edebileceğinden endişe ediliyor.
Küresel ve bölgesel boyut: Düzenleme ihtiyacı
Birleşmiş Milletler bünyesindeki Uzayın Barışçıl Kullanımları Komitesi (COPUOS), uzay trafiği yönetimi konusunda bağlayıcı kurallar oluşturmaya çalışıyor. Ancak henüz bir anlaşma sağlanamadı. ABD, yörünge döküntülerini azaltmak için 25 yıl içinde uydularını atmosfere geri döndürme kuralını zorunlu kılsa da, diğer ülkeler benzer adımları atmadı. Özellikle Çin ve Rusya, askeri uydu programlarını hızla büyütüyor.
Avrupa Uzay Ajansı'nın (ESA) yayımladığı en son rapora göre, yörüngedeki 30.000'den fazla parça artık radar tarafından takip ediliyor. Bunların sadece yüzde 10'u aktif uydulardan oluşuyor; geri kalanı atık parçalar. Bilimsel gözlemevleri, artan sayıda parlak uydunun gece gökyüzünü aydınlatması nedeniyle astronomik gözlemlerin ciddi şekilde etkilendiğini bildiriyor.
Türkiye Açısından Değerlendirme
Türkiye, 2023'te kendi iletişim ve gözlem uydularını fırlatarak uzaydaki varlığını artırdı. Türksat 6A'nın planlanması ve yerli üretim uydu çalışmaları, ülkenin uzay hedeflerinin bir parçası. Ancak yörüngedeki yoğunlaşma, Türkiye'nin uyduları için çarpışma riskini de beraberinde getiriyor. Ayrıca, düzenleme eksikliği, Türkiye'nin ulusal güvenlik uydularının sinyal girişimi ve casusluk tehditlerine maruz kalma olasılığını artırıyor. Türkiye'nin COPUOS gibi platformlarda bu konuda aktif rol alması, kendi çıkarlarını korumak açısından önem taşıyor.
