Birleşmiş Milletler HIV/AIDS Ortak Programı (UNAIDS), ABD Başkanı Donald Trump yönetiminin Güney Afrika'ya yönelik HIV/AIDS fonunda yaptığı kesintilerin on binlerce hayata mal olabileceği uyarısında bulundu. Trump yönetimi, fonların aşamalı olarak çekileceğini duyururken, bu kararın Pretoria yönetimiyle yaşanan politika anlaşmazlıklarına dayandığını öne sürdü. Güney Afrika ise suçlamaları reddediyor ve daha fazla öz yeterlilik hedeflediğini vurguluyor. Kesintinin, PEPFAR (Başkanın AIDS'ten Kurtulma Acil Durum Planı) kapsamında sağlanan 400 milyon dolarlık yıllık desteği etkilediği belirtiliyor.
Kesintinin arka planı ve tarafların pozisyonları
Trump yönetimi, Güney Afrika'nın toprak reformu, İsrail ile ilişkiler ve diğer dış politika konularındaki duruşunu gerekçe göstererek HIV fonlarını kademeli olarak sonlandırma kararı aldı. Ancak Güney Afrika hükümeti, bu iddiaların asılsız olduğunu savunuyor. Sağlık Bakanlığı, ülkenin kendi HIV/AIDS programını sürdürebilecek kapasiteye sahip olduğunu ancak ani bir kesintinin tedavi ve önleme çalışmalarını sekteye uğratacağını ifade ediyor.
UNAIDS verilerine göre Güney Afrika, dünyada HIV ile yaşayan en fazla sayıda insana ev sahipliği yapıyor; yaklaşık 7,8 milyon kişi. Ülke, PEPFAR desteği sayesinde antiretroviral tedaviye ulaşan nüfusu büyük ölçüde artırmıştı. Kesintinin başlamasıyla birlikte özellikle kırsal bölgelerde tedaviye erişimde aksaklıklar yaşanabileceği, bunun da AIDS bağlantılı ölümleri artırabileceği bildiriliyor.
Bölgesel ve küresel boyut
Trump yönetiminin bu hamlesi, Afrika kıtasında ABD'nin sağlık diplomasisi etkisini zayıflatma riski taşıyor. Güney Afrika, birçok Afrika ülkesine kıyasla daha güçlü bir altyapıya sahip olsa da, PEPFAR'ın sağladığı fonlar HIV testi, önleyici ilaçlar ve eğitim gibi kritik hizmetleri kapsıyor. Kesinti, sadece Güney Afrika'da değil, aynı zamanda bölgedeki HIV/AIDS ile mücadele eden diğer ülkelerde de endişe yaratıyor. Uzmanlar, ABD'nin benzer bir adımının diğer Afrika ülkeleri için de örnek teşkil edebileceğini ve küresel HIV/AIDS hedeflerini olumsuz etkileyebileceğini vurguluyor.
Öte yandan, Çin ve Rusya gibi ülkelerin Afrika'da artan nüfuzu karşısında ABD'nin geri çekilmesi, kıtadaki jeopolitik dengeleri de değiştirebilir. Sağlık alanındaki boşluğun, başka güçler tarafından doldurulması muhtemel. Bu durum, Batılı ülkelerin Afrika ile ilişkilerinde yeni bir kırılma noktası oluşturabilir.
Türkiye Açısından Değerlendirme
Bu gelişme, Türkiye'nin Afrika açılımı kapsamında sağlık alanında yürüttüğü iş birliğini daha anlamlı hale getiriyor. Türkiye, Güney Afrika ve diğer Afrika ülkeleriyle ilişkilerini çeşitlendirirken, HIV/AIDS gibi küresel sağlık sorunlarına karşı ortak projeler geliştirebilir. ABD'nin çekilmesi, Türkiye için bir iş birliği alanı açabilir; ancak Türkiye'nin mevcut sağlık kapasitesi ve bütçesi, bu ölçekte bir fon boşluğunu doldurmaya yeterli olmayabilir. Yine de bu durum, Türkiye'nin Afrika ülkeleriyle diplomatik ve ekonomik bağlarını güçlendirmek için bir fırsat olarak değerlendirilebilir. Ayrıca, küresel sağlık diplomasisinde ABD'nin zayıflaması, uluslararası sistemde çok kutupluluğu pekiştirecek bir faktör olarak Türkiye'nin manevra alanını genişletebilir.
