Uluslararası Atom Enerjisi Ajansı (UAEA) Başkanı Rafael Grossi, İran ile varılan mutabakat zaptı (MoU) kapsamında nükleer tesislerdeki denetimlerin 'açık ve net' bir şekilde belirtildiğini ve hayata geçirileceğini açıkladı. Grossi, Tahran’ın anlaşmaya uyacağına dair güvence verdiğini belirtirken, İran Dışişleri Bakanlığı Sözcüsü İsmail Bekayi de mutabakatı doğrulayarak, denetimlerin uluslararası normlara uygun şekilde yapılacağını ifade etti. Anlaşma, uzun süredir tıkanan müzakerelerin ardından geçtiğimiz hafta Viyana’da yapılan bir dizi görüşme sonucunda sağlandı. Gözlemcilere göre bu adım, İran’ın nükleer programına ilişkin uluslararası endişeleri gidermeye yönelik kritik bir dönemeç.
Mutabakatın Arka Planı ve Kapsamı
UAEA Başkanı Grossi, yaptığı yazılı açıklamada, imzalanan mutabakat zaptının, ajansın İran’ın nükleer tesislerine erişimini ve doğrulama faaliyetlerini 'açıkça' tanımladığını vurguladı. İran tarafı ise anlaşmanın, ülkenin nükleer haklarını koruduğu ve hiçbir ek yükümlülük getirmediği yönünde bir yorum yaptı. İran Atom Enerjisi Kurumu Başkanı Muhammed İslami, 'Denetimler, mevcut yasal çerçeveye uygun olarak ve ulusal egemenliğimizle bağdaşacak şekilde gerçekleşecek' dedi. Mutabakat, UAEA’nın son yıllarda İran’ın uranyum zenginleştirme sahaları ve askeri geçmişi olduğu iddia edilen tesislerde yapmak istediği kapsamlı denetimlerin önünü açıyor. Taraflar arasında aylardır süren teknik görüşmelerin ardından, 2025 yılının Mart ayında varılan bu anlaşma, 2015 tarihli Kapsamlı Ortak Eylem Planı (KOEP) sonrası dönemde en somut ilerleme olarak kaydedildi. Ancak uzmanlar, anlaşmanın tüm sorunları çözmediğini, özellikle İran’ın yüksek düzeyde zenginleştirilmiş uranyum stokları ve yeni santrifüjlerin kurulumu konusunda belirsizliklerin devam ettiğini belirtiyor.
Küresel ve Bölgesel Boyut
Bu gelişme, İran’ın nükleer faaliyetlerine ilişkin uluslararası toplumdaki endişeleri bir nebze olsun azaltırken, ABD ve Avrupa ülkeleri anlaşmayı ihtiyatlı bir iyimserlikle karşıladı. Beyaz Saray Sözcüsü, anlaşmanın uygulanmasının yakından izleneceğini ve İran’ın taahhütlerine uymaması halinde yaptırımların devreye sokulacağını ifade etti. Avrupa Birliği Dış İlişkiler ve Güvenlik Politikası Yüksek Temsilcisi Kaja Kallas ise mutabakatı 'diplomasi için bir fırsat' olarak nitelendirirken, İsrail Başbakanı Binyamin Netanyahu anlaşmanın 'yeterli olmadığını' savundu. Bölgesel düzeyde, Suudi Arabistan ve Birleşik Arap Emirlikleri gibi Körfez ülkeleri, İran’ın nükleer programına karşı temkinli bir duruş sergiliyor; anlaşmanın bölgede bir güven mimarisine katkı sağlayıp sağlamayacağı belirsiz. Ayrıca, Rusya ve Çin’in de dolaylı olarak dahil olduğu müzakerelerde, Tahran yönetiminin batı ile yumuşama arayışında olduğu yorumları yapılıyor.
Türkiye Açısından Değerlendirme
Bu gelişme, Türkiye’nin komşusu İran ile olan ilişkileri ve bölgesel güvenlik dinamikleri açısından önem taşıyor. Ankara, uzun süredir İran’ın nükleer programının barışçıl olduğu tezini savunurken, aynı zamanda Birleşmiş Milletler Güvenlik Konseyi’nin yaptırım kararlarına uyum göstermişti. Mutabakat, Türkiye’nin enerji ticaretinde önemli bir partner olan İran’a yönelik yeni yaptırım risklerini azaltabilir; ancak ABD’nin tutumu ve yaptırımların geleceği hâlâ belirsiz. Bölgesel istikrar açısından, İran’ın denetimlere izin vermesi, Irak ve Suriye’deki nüfuz mücadelesinde diplomatik kanalları canlandırabilir. Türkiye, bu süreçte arabuluculuk rolü üstlenebilir veya en azından gelişmeleri dengeleyici bir unsur olarak kullanabilir. Özetle, anlaşma Türkiye’nin doğu sınırında bir kriz olasılığını azaltmakta ve ekonomik ilişkilerde bir nebze rahatlama sağlamaktadır.
