ABD Başkanı Donald Trump, 26 Eylül Cumartesi günü İran'ın Hürmüz Boğazı'nı yeniden açma ve düşmanlıkları sona erdirme önerisini reddettiğini açıkladı. Kararın ardından saatler içinde İran Dışişleri Bakanı Abbas Erakçi, iki hükümet arasında mesaj taşıyan arabulucuların, ABD'nin tüm önerileri geri çevirdiğini ilettiğini söyledi. Erakçi, "Trump yönetimi, Hürmüz'deki tansiyonu düşürecek her adımı reddediyor" dedi. Tahran'dan gelen açıklamaya göre, ABD tarafı yalnızca İran'ın tüm nükleer faaliyetlerini durdurmasını ve bölgedeki vekil güçlerini geri çekmesini talep ediyor; karşılığında herhangi bir güvenlik garantisi veya yaptırım hafifletmesi sunmuyor.
Gelişmenin Arka Planı: Hürmüz'de Artan Gerilim
Hürmüz Boğazı, dünya petrol arzının yaklaşık beşte birinin geçtiği kritik bir deniz yolu. Son aylarda İran ve ABD arasında boğazda yaşanan gemi alıkoyma ve insansız hava aracı düşürme olayları, bölgede sıcak bir çatışma riskini artırmış durumda. İran, Temmuz 2019'da bir İngiliz petrol tankerine el koymuş, ABD ise bölgeye ek askeri güç konuşlandırmıştı. Eylül başında Suudi Arabistan'ın Abqaiq ve Khurais tesislerine düzenlenen ve Riyad'ın İran'ı sorumlu tuttuğu saldırıların ardından Washington, Tahran'a yönelik yaptırımları daha da sıkılaştırmıştı.
İran'ın önerisi, bu tırmanmayı durdurmayı ve boğazı uluslararası deniz trafiğine açmayı amaçlıyordu. Ancak Trump yönetimi, İran'ın nükleer programını tamamen sonlandırmadan ve bölgesel etkisini geri çekmeden hiçbir açılımı kabul etmeyeceğini net bir şekilde ortaya koydu. İran tarafı ise ABD'nin maksimalist taleplerinin müzakere değil, teslimiyet anlamına geldiğini savunuyor. Erakçi'nin açıklaması, arabuluculuk çabalarının da tıkandığını gösteriyor. Umman ve İsviçre gibi ülkelerin yürüttüğü mekik diplomasisi şu ana kadar somut bir sonuç üretmedi.
Uzmanlar, Trump'ın 'hayır'ının iki ana nedeni olduğunu belirtiyor: Birincisi, iç siyasette İran'a karşı sert duruşun 2020 seçimleri öncesinde tabanını konsolide etmesi. İkincisi, İran'ın bölgedeki vekil güçleri (Lübnan Hizbullah'ı, Irak'taki Şii milisler, Yemen Husileri) üzerinden yürüttüğü etkiyi kırmadan kalıcı bir anlaşmanın mümkün olmadığına inanılması. Tahran ise yaptırımların ekonomisini felç ettiğini, bu nedenle önce yaptırımların kaldırılması gerektiğini savunuyor.
Bölgesel ve Küresel Boyut: Petrol Fiyatları ve Güvenlik Dengeleri
Hürmüz Boğazı'ndaki istikrarsızlık, küresel enerji piyasaları için doğrudan bir tehdit. Boğazın kapanması veya kesintiye uğraması durumunda petrol fiyatlarının varil başına 100 doların üzerine çıkması bekleniyor. Bu durum, halihazırda yavaşlayan dünya ekonomisi için ek bir şok anlamına gelir. ABD'nin İran'a yönelik 'azami baskı' politikası, Çin ve Hindistan gibi büyük petrol ithalatçılarını da zor durumda bırakıyor; bu ülkeler İran petrolüne bağımlılıklarını azaltmaya çalışsa da alternatif kaynakların maliyeti artıyor.
Avrupa Birliği, gerilimin düşürülmesi için diplomatik kanalların açık tutulması çağrısı yapıyor. Ancak ABD'nin yaptırım rejimine rağmen İran ile ticaret yapmak isteyen Avrupalı şirketler, ABD'nin ikincil yaptırımlarıyla karşı karşıya kalıyor. Bu ikilem, transatlantik ilişkilerde de yeni bir çatlak yaratmış durumda. Rusya ve Çin ise İran'a destek vererek ABD'nin bölgedeki tek taraflı hamlelerini dengelemeye çalışıyor. Moskova, İran ile askeri işbirliğini derinleştirirken, Pekin boğazdaki istikrarın kendi enerji güvenliği için hayati olduğunu vurguluyor.
BM Genel Sekreteri Antonio Guterres, taraflara itidal çağrısı yaparak, "Hürmüz'de bir hata, kontrolden çıkacak bir çatışmaya yol açabilir" uyarısında bulundu. Uluslararası Denizcilik Örgütü de bölgedeki gemi trafiğinin güvenliği için acil önlemler alınması gerektiğini bildirdi.
Türkiye Açısından Değerlendirme
Hürmüz Boğazı'ndaki gerilim, Türkiye'nin enerji güvenliğini ve bölgesel dengeleri doğrudan etkiliyor. Türkiye, petrol ve doğalgaz ithalatının önemli bir kısmını İran'dan karşılıyor; olası bir kesinti, cari açığı ve enflasyonu olumsuz etkiler. Ayrıca Türkiye, İran ile Batı arasında denge gözeterek hem NATO müttefiki hem de komşusuyla ilişkilerini yönetmeye çalışıyor. ABD'nin yaptırımlarına rağmen İran ile ticaretini sürdüren Türk şirketleri, ikincil yaptırım riskiyle karşı karşıya. Ankara, bölgede diplomatik çözüm için arabuluculuk yapabilecek kapasitede; ancak Washington'ın sert tutumu, Türkiye'nin manevra alanını daraltıyor. Uzun vadede istikrarsız bir Hürmüz, Türkiye'nin enerji koridorları projelerini de sekteye uğratabilir.
