ABD Savunma Bakanlığı yetkilileri, İran ile üç aydır devam eden savaşı sona erdirecek bir barış anlaşmasının imzalanmasına yakın olduklarını duyurdu. Ancak anlaşmanın şartları henüz kamuoyuna açıklanmadı. Bu gelişme, ABD'nin 2015 yılında imzalanan ve eski Başkan Donald Trump'ın 2018'de tek taraflı olarak çekildiği Kapsamlı Ortak Eylem Planı'nın (JCPOA) akıbetini yeniden gündeme taşıdı. Yeni anlaşmanın, JCPOA'nın ana maddelerine ne ölçüde benzerlik taşıyacağı merak konusu.
JCPOA'nın Temel Hükümleri
2015 İran nükleer anlaşması, İran'ın nükleer programını kısıtlaması karşılığında yaptırımların hafifletilmesini öngörüyordu. Anlaşma kapsamında İran, uranyum zenginleştirme kapasitesini sınırlandırmayı, zenginleştirilmiş uranyum stokunu 300 kilogramın altında tutmayı ve Fordow ile Natanz'daki tesislerini uluslararası denetime açmayı kabul etmişti. Ayrıca İran, Arak'taki ağır su reaktörünü yeniden tasarlamayı ve nükleer silah geliştirme faaliyetlerinden men eden protokollere uymayı taahhüt etmişti. Karşılığında, AB ve ABD tarafından uygulanan petrol, bankacılık ve ulaştırma yaptırımlarının kaldırılması öngörülmüştü. Uluslararası Atom Enerjisi Ajansı (UAEA) ise düzenli teftişlerle anlaşmaya uyumu denetliyordu.
Anlaşma, İran'ın nükleer bomba üretme süresini (breakout time) birkaç aydan bir yıla çıkarmayı hedefliyordu. Ancak Trump yönetimi, JCPOA'nın İran'ın balistik füze programını kapsamadığı ve bölgedeki vekil güçler aracılığıyla yürüttüğü gerginliği önlemediği gerekçesiyle anlaşmadan çekilmişti. Anlaşmanın var olduğu dönemde UAEA, İran'ı birkaç kez şartlara uygun bulmuştu.
Bölgesel ve Küresel Boyut
Yeni anlaşmanın, İran'ın nükleer faaliyetlerine daha kapsamlı kısıtlamalar getirmesi ve balistik füze programını da ele alması bekleniyor. Bölgesel güçler, özellikle Suudi Arabistan ve İsrail, İran'ın nükleer silah elde etmesini engelleyecek herhangi bir anlaşmayı destekliyor. Ancak İran'ın, yaptırımların tamamen kaldırılması ve füze programının müzakere dışı tutulması gibi talepleri olduğu biliniyor. Rusya ve Çin ise anlaşmanın çok taraflı bir şekilde yeniden canlandırılmasını savunuyor.
Arap ülkeleri, İran'ın bölgedeki nüfuzunun artmasından endişe ederken, Avrupa Birliği anlaşmanın bozulmasının İran'ı nükleer silaha yaklaştırdığı uyarısında bulunuyor. UAEA'nın son raporları, İran'ın uranyum zenginleştirme seviyesini yüzde 60'a çıkardığını ve bu oranın askeri kullanıma oldukça yakın olduğunu gösteriyor.
Türkiye Açısından Değerlendirme
Bu gelişme, Türkiye'nin enerji arz güvenliği ve bölgesel istikrarı açısından kritik önem taşıyor. İran'la sınır komşusu olan Türkiye, yaptırım dönemlerinde İran'dan doğalgaz ithalatının kesintiye uğramaması için diplomasi yürütüyor. Yeni bir anlaşma, İran ekonomisini rahatlatarak bölgedeki gerilimi azaltabilir ve Türkiye’nin İran’la ticaretini artırabilir. Öte yandan, anlaşmanın bozulması ve İran’ın nükleer programını sürdürmesi, bölgede silahlanma yarışını tetikleyerek Türkiye’nin güvenliğini tehdit edebilir. Ankara, anlaşma sürecinde çok taraflı bir yaklaşımı destekliyor ve yeni anlaşmanın İran’ın nükleer faaliyetlerini sınırlamasını ve bölgesel dengeleri korumasını bekliyor.
