Trump yönetimi, Salı günü İran petrolünün satışına izin veren genel lisansı iptal ederek Tahran'a yönelik yaptırımları yeniden yürürlüğe koydu. Karar, birkaç petrol tankerinin Hürmüz Boğazı'ndan geçerken saldırıya uğramasının ardından geldi. Bu gelişme, geçen ay ABD ile İran arasında varılan barış anlaşmasının hala kırılgan bir zeminde olduğunu gösteriyor. Beyaz Saray'dan yapılan açıklamada, İran'ın petrol ihracatından elde ettiği gelirin bölgesel istikrarsızlığı finanse etmek için kullanıldığı belirtilirken, lisansın iptalinin bu gelir akışını kesmeyi amaçladığı ifade edildi. Karar, küresel petrol piyasalarında tedirginliğe yol açarken, ham petrol fiyatları yüzde 2'nin üzerinde yükseldi.
Gelişmenin arka planı
Geçen ay varılan anlaşma, İran'ın uranyum zenginleştirme faaliyetlerini sınırlaması karşılığında ABD'nin bazı yaptırımları hafifletmesini öngörüyordu. Ancak son tanker saldırıları, anlaşmanın uygulanmasını tehlikeye attı. Saldırılardan sorumlu tutulan grupların İran destekli olduğu iddia ediliyor. Trump yönetimi, bu saldırıları 'kabul edilemez' olarak nitelendirirken, İran Dışişleri Bakanlığı iddiaları reddederek saldırıların arkasında 'bölgesel barışı baltalamak isteyen üçüncü tarafların' olabileceğini öne sürdü. Daha önce ABD tarafından sağlanan genel lisans, bazı ülkelerin İran'dan sınırlı miktarda petrol almasına izin veriyordu. Bu lisansın iptali, özellikle Çin, Hindistan ve Türkiye gibi İran petrolüne bağımlı ülkeleri doğrudan etkileyecek. Uzmanlar, kararın İran ekonomisini daha da zora sokacağını ve enflasyonu körükleyeceğini belirtiyor.
Öte yandan, Avrupa Birliği karara tepki gösterdi. Brüksel'den yapılan açıklamada, tek taraflı yaptırımların uluslararası hukuka aykırı olduğu vurgulanırken, AB'nin İran'la ticaretini sürdürebilmek için INSTEX mekanizmasını kullanmaya devam edeceği bildirildi. Rusya ise kararı 'provokasyon' olarak nitelendirirken, BM Güvenlik Konseyi'nde acil toplantı talebinde bulundu.
Bölgesel ve küresel boyut
Hürmüz Boğazı, dünya petrol arzının yaklaşık yüzde 20'sinin geçtiği stratejik bir su yoludur. Tanker saldırıları, bölgedeki deniz güvenliğini tehdit ederken, küresel enerji piyasalarında belirsizliği artırıyor. Suudi Arabistan ve Birleşik Arap Emirlikleri, saldırıları kınarken, İran'a yönelik daha sert önlemler alınması çağrısında bulundu. Katar ise arabuluculuk girişimlerini yoğunlaştırdı. Uzmanlar, ABD'nin bu hamlesinin İran'ı müzakere masasına geri döndürmeyi hedeflediğini, ancak aynı zamanda bölgesel bir çatışma riskini de artırdığını belirtiyor. İran'ın olası misillemelerinin Hürmüz Boğazı'ndaki seyrüseferi daha da tehlikeye atabileceği ifade ediliyor. Ayrıca, Çin ve Hindistan gibi büyük petrol ithalatçıları, alternatif tedarik kaynakları arayışına girdi. Rusya ve Suudi Arabistan'ın üretim artışıyla piyasalardaki açığı kapatmaya çalışması bekleniyor. Ancak bu durum, OPEC+ içinde gerilime yol açabilir. Karar, küresel enerji güvenliği ve jeopolitik dengeler açısından yeni bir kırılma noktası oluşturuyor.
Küresel enerji piyasalarına etkisi
Kararın ardından Brent petrolün varil fiyatı 84 doların üzerine çıkarak son üç ayın en yüksek seviyesini gördü. Analistler, yaptırımların İran'ın günlük 1,5 milyon varil olan ihracatını önemli ölçüde azaltabileceğini ve küresel arzda daralmaya yol açabileceğini belirtiyor. ABD Enerji Enformasyon İdaresi (EIA), stokların beklenenden hızlı düştüğünü açıklarken, OPEC+'ın arzı artırmak için acil toplantı yapabileceği konuşuluyor. Ancak Suudi Arabistan ve Rusya arasındaki fiyat savaşı endişeleri, üretim artışının sınırlı kalabileceğini gösteriyor. Öte yandan, yenilenebilir enerji yatırımlarının hız kazanması beklenirken, kısa vadede petrol bağımlılığı devam ediyor. Küresel enflasyonla mücadele eden merkez bankaları için yükselen petrol fiyatları yeni bir risk faktörü oluşturuyor.
Türkiye Açısından Değerlendirme
Türkiye, İran'dan önemli miktarda petrol ve doğal gaz ithal etmektedir. ABD yaptırımlarının yeniden uygulanması, Türkiye'nin enerji maliyetlerini artıracak ve cari açığı olumsuz etkileyecektir. Ayrıca, Hürmüz Boğazı'ndaki gerginlik, Türkiye'nin enerji tedarik güvenliğini tehdit etmektedir. Ankara, bu tür yaptırımlara karşı çıkarken, İran'la enerji işbirliğini sürdürmeye çalışmaktadır. Ancak ABD baskısı, Türkiye'yi alternatif kaynaklara (Katar, Rusya, Azerbaycan) yönelmeye zorlayabilir. Bölgesel istikrarsızlık, Türkiye'nin Suriye ve Irak politikalarını da etkileyebilir. Türkiye, hem ekonomik çıkarlarını korumak hem de ABD ile ilişkilerini dengelemek için diplomatik bir denge politikası izlemek zorunda kalacaktır.
