ABD ve İran, Cuma günü bir mutabakat zaptı imzalanacağını duyurdu. Ancak henüz resmi şartlar açıklanmış değil. Trump yönetimine yakın isimler bu hamleyi ‘tarihi bir adım’ olarak nitelendirirken, Demokratlar anlaşmanın şeffaf bir şekilde Kongre’ye sunulmasını ve detayların kamuoyuyla paylaşılmasını talep ediyor.
Gelişmenin arka planı
Mevcut yönetim, İran ile nükleer müzakerelerde sona yaklaşıldığını belirtiyor. Taraflar arasında varılan mutabakat zaptı, İran’ın uranyum zenginleştirme faaliyetlerine sınırlama getirilmesi karşılığında yaptırımların kademeli olarak kaldırılmasını öngörüyor. Trump’ın eski Ulusal Güvenlik Danışmanı John Bolton ise anlaşmayı ‘felaket’ olarak nitelendirerek, İran’a çok fazla taviz verildiğini savundu.
Öte yandan, Demokrat Parti liderleri, Biden yönetiminin İran’la yürüttüğü gizli müzakerelere tepki gösterdi. Senato Dış İlişkiler Komitesi Başkanı Bob Menendez, “Kongre’nin bilgisi olmadan bu kadar kritik bir anlaşma imzalanamaz” ifadelerini kullandı. Beyaz Saray ise anlaşmanın henüz nihai olmadığını ve müzakerelerin devam ettiğini vurguluyor.
Bölgesel ve küresel boyut
İran’la imzalanması beklenen bu mutabakat, Orta Doğu’daki güç dengelerini yeniden şekillendirebilir. Suudi Arabistan ve İsrail, anlaşmanın bölgesel güvenliklerine tehdit oluşturacağını düşünerek kaygılı. Özellikle İsrail Başbakanı Netanyahu, İran’ın nükleer programa tamamen son vermesi gerektiğini ve kısmi bir anlaşmanın kabul edilemez olduğunu belirtti.
Avrupa Birliği ise anlaşmayı memnuniyetle karşıladı. AB Dış İlişkiler Yüksek Temsilcisi Josep Borrell, “Diplomasinin zaferi” olarak nitelendirdiği süreçte, AB’nin arabuluculuk rolünü sürdüreceğini açıkladı. Rusya ise anlaşmanın Birleşmiş Milletler Güvenlik Konseyi’nin 2231 sayılı kararına uygun olması gerektiğini hatırlattı.
Ekonomik cephede ise petrol piyasaları anlaşmaya temkinli yaklaşıyor. İran’ın yaptırımların kalkmasıyla günlük 2 milyon varil ek petrol ihraç etme potansiyeli, küresel petrol fiyatlarını aşağı çekebilir. Ancak analistler, anlaşmanın uygulanmasının aylar sürebileceği uyarısında bulunuyor.
Türkiye Açısından Değerlendirme
Türkiye, enerji ihtiyacının büyük kısmını İran ve Rusya’dan karşılıyor. İran’a yönelik yaptırımların hafiflemesi, Türkiye’nin doğalgaz ve petrol tedarikinde maliyet avantajı sağlayabilir. Ancak ABD-İran yakınlaşması, Türkiye’nin Suriye ve Irak’taki çıkarlarıyla çelişebilir; zira İran’ın bölgesel nüfuzunun artması, Ankara’nın sahada karşı karşıya olduğu aktörleri güçlendirebilir. Ayrıca, Türkiye’nin İran’la ticaret hacmi, yaptırımların kalkmasıyla artış potansiyeli taşıyor; ancak ABD’nin olası yaptırım ihlali endişeleri, bu süreci sınırlayabilir.
