Dünya Sağlık Örgütü (DSÖ), önümüzdeki dönemde yeni bir genel direktör seçimine hazırlanırken, kurum derin bir mali krizle ve küresel sağlık modelinde köklü bir dönüşüm ihtiyacıyla karşı karşıya. ABD Başkanı Donald Trump'ın göreve gelir gelmez DSÖ'den çekilme kararı alması, örgütü en büyük finansörünü kaybetme tehlikesiyle baş başa bıraktı. Şu anda geçici olarak görev yapan Dr. Tedros Adhanom Ghebreyesus'un 2027'deki görev süresi sonunda boşalacak koltuğa kimin oturacağı, yalnızca sağlık alanında değil, küresel diplomasi ve uluslararası iş birliği açısından da belirleyici olacak. DSÖ'nün yeni lideri, pandemi sonrası dönemde zayıflayan güveni yeniden tesis etmek, sürdürülebilir finansman modelleri oluşturmak ve gelişmiş ile gelişmekte olan ülkeler arasındaki sağlık eşitsizliklerini gidermek gibi zorlu bir gündemle karşılaşacak.
DSÖ'nün Mali Krizi ve Liderlik Arayışı
ABD'nin DSÖ'ye yıllık katkısı yaklaşık 1,2 milyar dolarla toplam bütçenin %15'ini oluşturuyordu. Trump'ın çekilme kararı, bu kaynağın 2026 itibarıyla tamamen kesilmesi anlamına geliyor. Örgüt, pandemi sonrası reform çabalarına rağmen mali yapısında kırılganlıkları gideremedi. Gönüllü katkılara aşırı bağımlılık, DSÖ'nün politik bağımsızlığını tehdit ederken, donör ülkelerin kendi önceliklerinin belirlediği fon akışı, örgütün küresel sağlık hedeflerine odaklanmasını zorlaştırıyor.
Yeni genel direktör adayları arasında, Afrika Birliği Hastalık Kontrol ve Önleme Merkezi eski direktörü Dr. John Nkengasong, Avrupa Birliği Sağlık Komiseri Stella Kyriakides ve eski DSÖ Avrupa direktörü Dr. Hans Kluge'nin isimleri öne çıkıyor. Güney Afrika, Hindistan ve Brezilya gibi yükselen güçlerin de kendi adaylarını desteklemesi bekleniyor. Bu rekabet, DSÖ'nün gelecekteki yönelimi hakkında da ipuçları verecek: Batı'nın egemenliğindeki bir model mi, yoksa daha çok taraflı ve gelişmekte olan ülkelerin sesini duyuran bir yapı mı?
Küresel Sağlık Güvenliği ve Jeopolitik Boyut
DSÖ'nün yaşadığı dönüşüm, uluslararası sistemdeki güç dengelerini de yansıtıyor. Çin ve Rusya, sağlık diplomasisini artırarak DSÖ içindeki etkilerini genişletmeye çalışırken, ABD'nin çekilmesi bu ülkelere daha fazla alan açıyor. Pekin, Kovid-19 pandemisinin başlangıcındaki bilgi paylaşımı tartışmalarına rağmen aşı diplomasisi ve sağlık altyapısı yatırımlarıyla DSÖ'deki konumunu güçlendirdi. Rusya ise Sputnik V aşısının küresel dağıtımı ve propaganda amaçlı sağlık yardımlarıyla etkinliğini artırıyor.
Avrupa Birliği, aşı geçişleri ve sağlık pasaportu gibi uygulamalarla birlikte DSÖ reformunda aktif rol oynuyor. Ancak Trump'ın ulusal çıkarları önceleyen "Amerika Önce" politikası, ABD'yi DSÖ'den uzaklaştırırken, Avrupa ülkeleri örgütün finansal boşluğunu doldurmakta isteksiz davranıyor. Bu durum, DSÖ'nün sürdürülebilir bir finansman modeli bulmasını zorlaştırırken, pandemi anlaşması gibi kritik müzakereleri de sekteye uğratıyor.
Türkiye Açısından Değerlendirme
DSÖ'deki liderlik değişimi, Türkiye için hem fırsatlar hem de riskler barındırıyor. Türkiye, özellikle Afrika ve Orta Doğu'da sağlık diplomasisine yaptığı yatırımlarla DSÖ bünyesinde daha etkin bir rol elde edebilir. Pandemi döneminde aşı ve sağlık malzemesi üretim kapasitesini artıran Türkiye, küresel sağlık mimarisinde kendine bir yer açmak istiyor. Ancak ABD-Çin rekabeti içinde denge politikası izlemesi, DSÖ'deki tercihlerini de etkileyecek. Türkiye'nin, özellikle Sağlık Bakanlığı bürokratları aracılığıyla yeni genel direktör seçim sürecinde aday ülkelerle ittifaklar kurması, Ankara'nın uluslararası sağlık politikasındaki etkinliğini artırabilir. Bununla birlikte, Trump'ın DSÖ'den çekilmesinin yarattığı finansal kriz, Türkiye gibi gelişmekte olan ülkelerin örgüt bütçesine katkı paylarının artması anlamına gelebilir ki bu da Ankara'nın sağlık harcamalarında yeni bir yük anlamına geliyor.
