Eski ABD Başkanı Donald Trump'ın Orta Doğu'da 'yeni bir düzen' kurma vizyonu, bölgede yaşanan son saldırıların ardından sorgulanmaya başlandı. İran ile Amerika Birleşik Devletleri arasındaki diplomatik kanalların ne kadar sınırlı olduğu, son haftalarda yaşanan gelişmelerle bir kez daha görüldü. Trump yönetimi döneminde imzalanan İbrahim Anlaşmaları, bölgede bir barış ve iş birliği dönemi başlatmış gibi görünse de, İran'ın artan askeri faaliyetleri ve vekil güçler aracılığıyla yürüttüğü operasyonlar bu iyimserliğin erken olduğunu gösteriyor.
Diplomasinin Sınırları
ABD ve İran arasındaki ilişkiler, 2015 nükleer anlaşmasından (JCPOA) Trump'ın 2018'de çekilmesiyle büyük bir darbe almıştı. Biden yönetimi, anlaşmaya yeniden dönüş için müzakereler yürütse de, taraflar arasındaki güvensizlik ve bölgesel rekabet derinleşmiş durumda. Son olarak, İran destekli Husilerin Kızıldeniz'de ticari gemilere yönelik saldırıları, ABD ve müttefiklerinin askeri müdahalesini tetikledi. Bu durum, diplomasinin yanı sıra caydırıcılığın da önemini ortaya koyuyor. Öte yandan, İran'ın nükleer programındaki ilerleme ve uranyum zenginleştirme faaliyetleri, uluslararası toplumun endişelerini artırırken, ABD'nin bölgedeki askeri varlığı da İran için bir tehdit oluşturmaya devam ediyor.
Trump'ın 'Orta Doğu'da yeni bir düzen' söylemi, İsrail ile Arap ülkeleri arasındaki normalleşme adımlarına dayanıyordu. Ancak İran faktörü ve Filistin sorununun çözümsüzlüğü, bu düzenin temelini zayıflatıyor. Bölgedeki istikrarsızlık, sadece İran-ABD gerginliğinden değil, aynı zamanda iç savaşlar, ekonomik krizler ve yönetişim sorunlarından da kaynaklanıyor. Bu nedenle, kapsayıcı bir barış ve iş birliği ortamı yaratmak için çok boyutlu bir yaklaşım gerekiyor.
Bölgesel ve Küresel Boyut
Orta Doğu'daki gerilim, küresel enerji piyasalarını ve tedarik zincirlerini doğrudan etkiliyor. Kızıldeniz'deki saldırılar, Süveyş Kanalı üzerinden yapılan ticareti aksatırken, petrol fiyatlarında dalgalanmalara yol açıyor. Ayrıca, ABD'nin Çin ile rekabeti bağlamında Orta Doğu'daki nüfuz mücadelesi de önem kazanıyor. Rusya'nın Ukrayna savaşı nedeniyle enerji kaynaklarına yönelmesi, İran'ı ABD için daha kritik bir aktör haline getirebilir. Ancak bu, İran'ın nükleer programı konusunda daha fazla taviz vermesini gerektirecek bir denge oyunu.
Bölgesel ölçekte, Suudi Arabistan ve Birleşik Arap Emirlikleri gibi ülkeler, ABD'nin güvenlik garantilerinin sorgulandığı bir dönemde kendi savunma kapasitelerini ve alternatif ittifakları güçlendirmeye çalışıyor. Çin'in arabuluculuk girişimleri ve Şanghay İşbirliği Örgütü'ne yeni üyelerin katılımı, bölgede yeni bir güç dengelenmesinin sinyallerini veriyor. Trump'ın vizyonunun gerçekleşmesi için sadece ikili anlaşmalar değil, aynı zamanda İran'ı da kapsayan kapsamlı bir güvenlik mimarisi oluşturulması gerekiyor.
Türkiye Açısından Değerlendirme
Bu gelişmeler, Türkiye'nin Orta Doğu politikası açısından kritik bir döneme işaret ediyor. Türkiye, hem İran'la enerji ve güvenlik konularında iş birliği yaparken hem de Batı ittifak sisteminde yer alan bir ülke olarak denge politikası izliyor. Son saldırılar ve ABD-İran gerilimi, Türkiye'nin terörle mücadele ve kuzey Suriye'deki varlığı gibi güvenlik önceliklerini doğrudan etkileyebilir. Ayrıca, Kızıldeniz'deki ticaret yollarının güvenliği, Türkiye'nin ekonomik çıkarları açısından hayati önem taşıyor. Ankara, bu süreçte arabulucu rolü oynayarak hem bölgesel istikrara katkıda bulunabilir hem de kendi çıkarlarını koruyabilir. Ancak Trump'ın 'yeni düzen' vizyonunun başarısızlığı, Türkiye'nin çok vektörlü dış politikasını daha da karmaşık hale getirebilir.
