ABD Başkanı Donald Trump, İran'a yönelik planladığı büyük bir askeri saldırıyı son anda iptal etmesinin ardından, Tahran yönetimine yaptığı müzakere çağrısının "son şans" olduğunu söyledi. Trump, sosyal medya hesabından yaptığı açıklamada, İran'ın nükleer programı konusunda ciddi müzakerelere girmesi gerektiğini, aksi takdirde ABD'nin askeri seçenekleri masada tutmaya devam edeceğini belirtti. Beyaz Saray'dan yapılan yazılı açıklamada ise Başkan'ın, İran'ın uranyum zenginleştirme faaliyetlerini sınırlandırması ve bölgedeki vekil güçlere verdiği desteği sonlandırması halinde ekonomik yaptırımların kademeli olarak kaldırılabileceği mesajını ilettiği bildirildi. Bu gelişme, uzun süredir tırmanan ABD-İran geriliminde yeni bir aşamaya işaret ediyor.
Gelişmenin Arka Planı
Trump yönetimi, geçtiğimiz hafta İran'ın İran Körfezi'ndeki ABD donanma gemilerine yönelik tacizleri ve yüksek oranda zenginleştirilmiş uranyum üretimindeki artış nedeniyle askeri bir müdahale planı hazırlamıştı. New York Times'ın haberine göre, Başkan Trump, planlanan operasyon için geri sayım başlatılmışken, Ulusal Güvenlik Danışmanı ve Savunma Bakanı tarafından kendisine sunulan sivil kayıp tahminlerini öğrendikten sonra operasyonu iptal etme kararı aldı. Bunun üzerine Trump, İran'a mektup göndererek müzakere teklifini iletti; ancak İran Dışişleri Bakanı Hüseyin Emir Abdullahiyan, teklifi "layıkıyla incelenmeye değer olsa da, ABD'nin güvenilirliğinin olmadığını" söyleyerek karşılık verdi. Tahran yönetimi, daha önce de ABD'nin yaptırımlarını sürdürürken müzakere masasına oturmayı reddettiğini belirtmişti.
İran'ın nükleer programı, 2015 yılında imzalanan Kapsamlı Ortak Eylem Planı'nın (KOEP) 2018'de ABD'nin tek taraflı olarak çekilmesiyle rafa kalkmıştı. İran, anlaşmanın ardından uranyum zenginleştirme oranını düşürmüşken, ABD'nin ayrılmasının ardından yüzde 60'a kadar çıkarmıştı. Bu oran, silah yapımına yakınlık açısından kritik seviye olarak görülüyor. Uluslararası Atom Enerjisi Ajansı (UAEA) son raporunda, İran'ın sahip olduğu yüksek oranda zenginleştirilmiş uranyum stokunun, nükleer silah üretimi için gereken miktarın epey üzerinde olduğunu doğruladı. Bu durum, hem bölgesel aktörleri hem de küresel güçleri endişelendiriyor.
Bölgesel ve Küresel Boyut
ABD'nin İran'a yönelik askeri tehdidi ve müzakere çağrısı, sadece iki ülke arasındaki ilişkileri değil, tüm Orta Doğu'nun güvenlik mimarisini doğrudan etkiliyor. İsrail, uzun süredir İran'ın nükleer tesislerine yönelik bir askeri operasyon için ABD'ye baskı yapıyor. İsrail Başbakanı Benjamin Netanyahu, Trump'ın çağrısına temkinli yaklaşırken, kendi savunma yeteneklerini artırma sinyali verdi. Suudi Arabistan ve Birleşik Arap Emirlikleri gibi körfez ülkeleri ise, olası bir çatışmanın bölgede petrol fiyatlarında büyük dalgalanmalara yol açacağını ve güvenliklerini tehdit edeceğini düşünerek, diplomasiye öncelik verilmesinden yana. Öte yandan Rusya ve Çin, İran'la yakın siyasi ve ekonomik ilişkilere sahip; her iki ülke de ABD'nin tek taraflı yaptırımlarını eleştiriyor ve Tahran'ın haklarını savunuyor.
Uluslararası toplum, Trump'ın "son şans" söylemini, Amerikan başkanının seçim yılında İran'a karşı sert görünme ihtiyacıyla yorumluyor. Ancak bazı analistlere göre, Trump yönetimi, İran'ın bölgedeki vekil güçler aracılığıyla ABD çıkarlarına yönelik saldırılarını ve nükleer faaliyetlerini durdurmadan bu teklifin başarıya ulaşması zor. Tahran'daki yönetim ise, ekonomik yaptırımların sürdüğü bir ortamda müzakere masasına oturmanın, zayıflık olarak algılanacağını ve halkın desteğini kaybetme riski taşıdığını düşünüyor.
Türkiye Açısından Değerlendirme
Türkiye, İran ile uzun bir kara sınırını paylaşıyor ve iki ülke arasındaki ticaret hacmi, yaptırımlara rağmen önemli ölçüde devam ediyor. ABD'nin İran'a yönelik baskısını artırması, Türkiye'yi ekonomik açıdan zorlayabileceği gibi, enerji ithalatında da sorunlara yol açabilir. Türkiye, İran'dan doğal gaz ve petrol alıyor; olası bir askeri çatışma, bu tedarikin kesintiye uğramasına neden olabilir. Ayrıca, bölgedeki olası bir istikrarsızlık, göç hareketlerini tetikleyebilir, Türkiye'nin zaten yoğun yaşadığı mülteci sorununu artırabilir. Türk yetkililer, bu nedenle diyaloğu ve diplomasiyi önceliklendiriyor. Ankara, hem Washington hem Tahran ile ilişkilerini dengeleyerek, bir kriz durumunda arabuluculuk rolü üstlenmeyi hedefleyebilir; ancak bu, bölgesel dinamikler ve ABD-Türkiye ilişkilerindeki kırılganlık göz önüne alındığında karmaşık bir denge unsuru oluşturuyor.
