ABD Başkanı Donald Trump, Kongre tarafından onaylanan 1 milyar dolarlık fonu bloke etmek için harekete geçti. Beyaz Saray'ın, Kongre'yi devre dışı bırakan ve nadiren başvurulan "cep iptali" (pocket rescission) adı verilen bir yöntemi devreye aldığı bildirildi. Bu adım, yürütme organının bütçe üzerindeki yetkisini genişletme çabası olarak yorumlanıyor ve Kongre ile yeni bir anayasal yetki çatışmasının kapısını aralıyor.
Gelişmenin Arka Planı
Cep iptali, 1974 tarihli Kongre Bütçe ve Alıkoyma Kontrol Yasası'nda yer alan ancak bugüne kadar çok ender kullanılan bir mekanizma. Normalde başkan, Kongre'nin onayladığı bir harcamayı iptal etmek istediğinde, Kongre'ye resmi bir "iptal talebi" (rescission request) gönderir ve Kongre'nin 45 gün içinde yanıt vermesi beklenir. Cep iptali yönteminde ise başkan, paketi Kongre tatile girdiği sırada gönderir; Kongre 45 günlük süre içinde toplanmazsa, fonlar otomatik olarak iptal edilmiş sayılır. Bu, Kongre'nin iradesini fiilen bypass eden bir yol olarak görülüyor.
Beyaz Saray'ın hangi programlardan 1 milyar dolar kesmeyi planladığı henüz netleşmedi. Ancak yönetimin, dış yardımlar, çevre düzenlemeleri veya belirli iç harcama kalemlerini hedef aldığı tahmin ediliyor. Daha önce benzer girişimler, Kongre'nin her iki kanadında da tepkiyle karşılanmış ve yasal itirazlarla karşılaşmıştı.
Bölgesel ve Küresel Boyut
ABD bütçe süreci, küresel piyasalar ve müttefikler tarafından yakından izleniyor. Kongre'nin onayladığı fonların yürütme tarafından tek taraflı olarak bloke edilmesi, ABD'nin mali taahhütlerine güveni sarsabilir. Özellikle savunma iş birlikleri, dış yardım programları ve uluslararası kuruluşlara yapılan katkılar bu tür müdahalelerden etkilenebilir. Uzmanlar, adımın hukuki zemini zayıf olsa da siyasi bir mesaj niteliği taşıdığını belirtiyor: Trump yönetimi, Kongre'nin bütçe yetkisini sınırlamak ve yürütmenin alanını genişletmek istiyor.
Temsilciler Meclisi ve Senato'daki bazı üyeler, cep iptalinin Anayasa'ya aykırı olduğunu savunarak yargı yoluna gidebileceklerini açıkladı. Daha önce benzer bir girişim, temyiz mahkemelerinde takılmıştı. Bu kez de olası bir dava, Yüksek Mahkeme'ye kadar gidebilir.
Türkiye Açısından Değerlendirme
ABD'nin Kongre onaylı fonları bloke etme girişimi, Türkiye'yi doğrudan ilgilendiren savunma ve dış yardım kalemlerini kapsayabilir. Türkiye, ABD ile F-16 modernizasyonu ve finansman paketleri gibi konularda müzakerelerini sürdürüyor. Olası bir blokaj, bu süreçleri yavaşlatabilir veya belirsizliğe sürükleyebilir. Ayrıca, ABD'nin uluslararası taahhütlerine güvenilirliği sorgulanırsa, Türkiye gibi müttefikler alternatif arayışlara yönelebilir. Küresel ekonomide dalgalanma yaratabilecek bu adım, Türkiye'nin ABD ile yürüttüğü hassas diplomatik ve ticari dengeyi de etkileyebilir.
