ABD Başkanı Donald Trump, İran'ın olası bir ABD saldırısına karşı "acı verici saldırılar" düzenleyeceği uyarısında bulunmasının ardından Tahran'a yönelik sert bir tehdit savurdu. Trump, İran'a karşı seçeneklerin "onları yok etmek, İran'ın ekonomik olarak çürümesine izin vermek veya bir anlaşma yapmak" olduğunu belirterek, "İran'ı tümüyle havaya uçurabilirim" ifadesini kullandı. Bu açıklama, iki ülke arasında son haftalarda artan gerilimin yeni bir doruk noktasına işaret ediyor. Beyaz Saray'dan yapılan açıklamada, Trump'ın İran'a yönelik tüm seçenekleri masada tuttuğu ve Tahran'ın "kışkırtıcı" adımlarına karşı kararlı olduğu vurgulandı.
Gerilimin arka planı: Nükleer program ve yaptırımlar
ABD ile İran arasındaki gerginlik, Washington'ın 2018'de tek taraflı olarak çekildiği 2015 nükleer anlaşması (JCPOA) sonrasında yeniden alevlenmişti. Trump yönetimi, İran'a yönelik "maksimum baskı" politikası kapsamında ağır ekonomik yaptırımlar uygularken, Tahran da nükleer programını genişletti ve uranyum zenginleştirme oranını yüzde 60'a kadar çıkardı. Son aylarda İran, anlaşmadan kalan taahhütlerini askıya aldığını duyurmuş, ABD ise bölgeye ek askeri güç konuşlandırmıştı. İran Dışişleri Bakanı Muhammed Cevad Zarif, yaptığı açıklamada, "ABD'nin herhangi bir askeri macerası, bölgede acı verici sonuçlar doğuracaktır" diyerek misilleme tehdidinde bulundu. İran Devrim Muhafızları komutanları da, Körfez'deki ABD üslerinin ve İsrail'in "menzil içinde" olduğunu belirtti.
Trump'ın son açıklaması, İran'ın geçen hafta yaptığı ve ABD'yi "bölgede istikrarsızlık yaratmakla" suçladığı konuşmanın ardından geldi. Beyaz Saray yetkilileri, Başkan'ın "tüm seçenekleri" değerlendirdiğini, ancak önceliğin diplomatik çözüm olduğunu savunuyor. Ancak Trump'ın üslubu, 2020'de İranlı general Kasım Süleymani'nin öldürülmesi sonrasında yaşanan kriz dönemini hatırlatıyor. O dönemde İran, Irak'taki ABD üslerine füze saldırıları düzenlemiş, ancak taraflar topyekûn savaştan kaçınmıştı. Şimdi benzer bir tırmanma riski yeniden gündemde.
Uzmanlar, Trump'ın "ekonomik olarak çürütme" seçeneğini, mevcut yaptırımların daha da sıkılaştırılması ve İran'ın petrol ihracatının tamamen engellenmesi olarak yorumluyor. İran ekonomisi zaten yüksek enflasyon ve işsizlikle boğuşuyor; Tahran yönetimi, halk üzerindeki baskıyı artırmamak için yaptırımlara direniyor. Öte yandan, İran'ın bölgedeki vekil güçleri (Lübnan Hizbullah'ı, Yemen Husileri, Irak'taki Şii milisler) üzerinden misilleme yapabileceği belirtiliyor. Bu durum, Orta Doğu'da çok cepheli bir çatışma riskini artırıyor.
Bölgesel ve küresel yansımalar
İran-ABD gerilimi, küresel enerji piyasalarını da yakından ilgilendiriyor. Basra Körfezi'nde olası bir çatışma, dünya petrol arzının önemli bir kısmını sekteye uğratabilir ve fiyatları hızla yükseltebilir. Avrupa Birliği ve Rusya, taraflara itidal çağrısı yaparken, Çin de bölgedeki istikrarın korunmasından yana olduğunu açıkladı. NATO, İran'ın füze denemelerini yakından izlediğini duyurdu.
Trump'ın açıklamaları, aynı zamanda 2024 başkanlık seçimleri öncesinde iç politikada da yankı buldu. Muhalefet, Başkan'ı "savaş çığırtkanlığı" yapmakla suçlarken, Cumhuriyetçi kanattan destek geldi. İran konusunda Kongre'de yeni yaptırım tasarıları hazırlanıyor.
Diplomatik kanallar tamamen kapanmış değil. Umman ve Katar, taraflar arasında arabuluculuk yapmayı önerdi. Ancak Trump'ın sert söylemi, müzakere ortamını zorlaştırıyor. İran Cumhurbaşkanı İbrahim Reisi, "ABD ile doğrudan görüşme yok" diyerek tavrını netleştirdi.
Türkiye Açısından Değerlendirme
İran-ABD geriliminin tırmanması, Türkiye için ciddi riskler barındırıyor. Türkiye, İran ile uzun bir kara sınırına sahip ve iki ülke arasındaki ticaret hacmi yıllık 5 milyar doları aşıyor. Olası bir savaş, enerji tedarikinde aksamaya ve bölgesel istikrarsızlığa yol açabilir. Ayrıca Türkiye, İran'ın vekil güçleriyle komşu bölgelerde (Irak, Suriye) nüfuz mücadelesi içinde. Washington'ın Tahran'a yönelik sert tutumu, Türkiye'nin denge politikasını zorlaştırabilir. Ankara, hem NATO müttefiki ABD ile ilişkilerini hem de İran ile komşuluk ilişkilerini korumak zorunda. Bu nedenle Türkiye, diplomatik çözüm çağrılarını destekleyerek gerilimin düşürülmesi için aktif rol oynamalı.
