ABD Başkanı Donald Trump, İran'a yönelik izlediği maksimum baskı politikasında çıkmaza girdi. Başlattığı gerilimi sonlandıracak hiçbir seçenek kalmadığı gibi, Tahran'ın küresel ekonomiye doğrudan saldırıları karşısında Washington savunma pozisyonuna geçmiş durumda. Uzmanlar, Trump yönetiminin İran konusunda elinin kolunun bağlandığını ve mevcut krizden çıkışın giderek imkansızlaştığını belirtiyor.
Gelişmenin Arka Planı
Ocak 2020'de ABD'nin Bağdat'ta düzenlediği hava saldırısında İran Devrim Muhafızları Kudüs Gücü Komutanı Kasım Süleymani'yi öldürmesiyle başlayan kriz, kademeli olarak tırmanmıştı. İran, buna karşılık olarak yıl içinde uranyum zenginleştirme faaliyetlerini artırdı, nükleer anlaşmadaki taahhütlerini askıya aldı ve Körfez'de ABD'ye ait askeri hedeflere misilleme saldırıları düzenledi. Trump yönetimi, ekonomik yaptırımları daha da sıkılaştırarak İran'ın petrol ihracatını sıfırlamayı hedeflese de, bu politikalar Tahran'ı diz çöktürmek bir yana, bölgedeki vekil güçler aracılığıyla ABD çıkarlarına yönelik saldırıları artırmasına neden oldu.
Bugün gelinen noktada, Trump'ın önünde üç ana seçenek var ancak hiçbiri uygulanabilir değil. Birincisi, askeri müdahale: İran'ın nükleer tesislerine veya petrol altyapısına yönelik geniş çaplı bir saldırı, bölgesel bir savaşı tetikleyebilir ve ABD'nin yıllarca sürecek bir çatışmaya girmesine yol açabilir. İkincisi, diplomasi: İran'la yeniden müzakere masasına oturmak, Trump'ın bugüne kadar sürdürdüğü politikanın tamamen reddi anlamına gelir ve seçim öncesi siyasi bir intihar olarak görülüyor. Üçüncüsü, statükonun devamı: Mevcut yaptırım ve karşılıklı saldırı döngüsünü sürdürmek, İran'ın nükleer programını daha da ilerletmesine ve ABD'ye bağlı güçleri bölgede sürekli tehdit altında tutmasına neden oluyor.
Bölgesel ve Küresel Boyut
Kriz sadece ABD-İran ikili ilişkilerinin ötesine geçmiş durumda. İran, Haziran 2019'da Umman Körfezi'nde iki tankere düzenlenen saldırılar ve Eylül 2019'da Suudi Arabistan'ın Abqaiq petrol tesislerine yapılan insansız hava aracı saldırısıyla küresel enerji piyasalarını hedef aldı. Bu saldırılar, dünya petrol arzının yüzde 5'ini geçici olarak durdurmuş ve petrol fiyatlarında sert dalgalanmalara neden olmuştu. Ayrıca İran'ın, Irak ve Yemen'deki vekil güçleri aracılığıyla ABD üslerine ve Suudi altyapısına yönelik saldırıları, bölgesel güvenliği sürekli tehdit ediyor.
Trump yönetimi, uluslararası toplumu İran'a karşı sert önlemler almaya çağırsa da, Avrupalı müttefikler ve Rusya-Çin ekseni bu konuda ABD'ye destek vermiyor. Fransa, Almanya ve İngiltere, 2015 nükleer anlaşmasının korunması için diplomatik çabalarını sürdürürken, ABD'nin İran'ı tecrit politikası başarısız oluyor. Öte yandan İran, Çin'le 25 yıllık stratejik işbirliği anlaşması imzalayarak ekonomik ablukayı aşmaya çalışıyor. Bölgedeki Suudi Arabistan ve Birleşik Arap Emirlikleri gibi ABD müttefikleri ise İran'la diplomatik temas kanallarını açık tutarak gerilimin kontrolden çıkmasını engellemeye çalışıyor.
Türkiye Açısından Değerlendirme
ABD-İran geriliminin tırmanması, Türkiye için doğrudan tehdit oluşturuyor. İlk olarak, İran'ın petrol fiyatlarını etkileyecek saldırıları, Türkiye'nin enerji maliyetlerini artırabilir ve enerji ithalatında yeni krizlere yol açabilir. İkinci olarak, askeri bir çatışma halinde Türkiye'nin güney sınırındaki Irak ve Suriye'deki istikrarsızlık daha da derinleşebilir. Ayrıca, İran'daki Türkmen ve diğer soydaş toplulukların güvenliği tehlikeye girebilir. Ankara, hem ABD hem de İran'la ilişkilerini dengeleyerek arabuluculuk rolü oynamaya çalışsa da, mevcut durum Türkiye'nin bölgesel güvenliği ve ekonomisi için ciddi riskler barındırıyor. Bu nedenle Türkiye'nin, krizin diplomatik yollarla çözülmesi için aktif bir pozisyon alması bekleniyor.
