ABD Başkanı Donald Trump’ın İran’a yönelik yürüttüğü politikalar, son olarak Tahran yönetimiyle varıldığı iddia edilen yeni bir anlaşma nedeniyle ciddi eleştirilere hedef oldu. Eleştirmenler, bu mutabakatın, selefi Barack Obama döneminde imzalanan ve Trump’ın daha önce “kötü bir anlaşma” olarak nitelendirdiği nükleer anlaşmadan bile daha fazla taviz içerdiğini savunuyor. Söz konusu anlaşma, dört ay süren yoğun çatışmaların ardından gündeme gelmişti ve şimdi Washington’da bu bedelin karşılığında ne elde edildiği tartışılıyor.
Gelişmenin Arka Planı: Dört Aylık Savaşın Bedeli
Trump yönetimi, İran’ın nükleer programı ve bölgesel faaliyetleri konusunda kapsamlı bir anlaşma arayışına girmişti. Ancak müzakere süreci, Orta Doğu’da tırmanan gerilimler ve İran destekli gruplarla yaşanan çatışmalarla kesintiye uğradı. Dört ay süren bu çatışma dönemi, ABD askeri varlığı üzerinde baskı yaratırken, ekonomik yaptırımların da etkinliğini sorgulatmaya başladı. Nihayet varılan anlaşma, Trump’ın zafer olarak sunduğu bir mutabakat olsa da, içeride ağır eleştirilerle karşılaştı.
Obama dönemindeki Kapsamlı Ortak Eylem Planı (KOEP), İran’ın nükleer programını sınırlandırması karşılığında yaptırımların hafifletilmesini öngörüyordu. Trump ise ABD’yi bu anlaşmadan 2018’de çekmiş ve “maksimum baskı” politikası başlatmıştı. Şimdi ise kendi anlaşmasının, rakibinden daha kötü olabileceği yorumları yapılıyor. Özellikle İran’a verilen tavizler arasında, insani yardım koridorlarının açılması ve bazı yaptırımların hafifletilmesi sayılıyor. Bu durum, Trump’ın sert söylemiyle taban tabana zıt bir uzlaşmacılık olarak yorumlanıyor.
Bölgesel ve Küresel Boyut: İran Ekseni ve Yeni Denge Arayışları
Anlaşma, yalnızca ABD-İran ilişkilerini değil, aynı zamanda Orta Doğu’daki güç dengelerini de derinden etkiliyor. İran’ın elde ettiği ekonomik rahatlama, vekil güçlerine yönelik finansmanını artırabileceği endişelerini beraberinde getiriyor. Suudi Arabistan ve Birleşik Arap Emirlikleri gibi ABD müttefikleri, bu durumu kaygıyla izlerken, İsrail ise anlaşmayı tehlikeli bulduğunu açıkladı. Öte yandan, Avrupa ülkeleri ve Rusya, diplomatik bir çözümün savaşa tercih edildiği görüşünde birleşiyor.
Küresel ölçekte ise petrol fiyatlarındaki dalgalanmalar dikkat çekiyor. Anlaşma haberlerinin ardından petrol fiyatlarında düşüş yaşanması, piyasaların çatışmasız bir ortamı tercih ettiğini gösteriyor. Ancak uzmanlar, ABD’nin bu anlaşmayla nükleer tehdidi tam olarak bertaraf edip edemediği sorusunun cevapsız kaldığını vurguluyor.
Türkiye Açısından Değerlendirme
Türkiye, İran’la hem komşu hem de enerji ticaretinde önemli bir ortak konumunda. ABD-İran arasında olası bir yumuşama, Türkiye’nin Güney Kafkasya ve Orta Doğu’daki manevra alanını genişletebilir. Ancak anlaşmanın İran’ın bölgesel nüfuzunu pekiştirmesi halinde, Ankara’nın Suriye ve Irak’taki çıkarlarıyla doğrudan çatışma riski ortaya çıkabilir. Ayrıca, ABD’nin yaptırım politikalarında yaşanacak değişim, Türk bankacılık sektörünü ve enerji ithalatını doğrudan etkileyecektir. Bu nedenle, sürecin Ankara tarafından dikkatle izlenmesi gereken kritik bir dönemece girildiği söylenebilir.
