ABD Başkanı Donald Trump, İran'a yönelik planladığı hava saldırılarını son anda iptal ettikten saatler sonra, iki ülke arasındaki savaşı sona erdirecek bir anlaşmanın çok yakın olduğunu açıkladı. Beyaz Saray'dan yapılan açıklamada, Trump'ın İranlı yetkililerle doğrudan görüşmelere açık olduğu ve nükleer müzakerelerin yeniden başlayabileceği sinyali verildi. Ancak Tahran yönetimi, anlaşma haberlerini spekülatif olarak nitelendirerek hiçbir şeyin sonuçlanmadığını duyurdu.
Gelişmenin arka planı
Gerilim, ABD'nin geçtiğimiz hafta İran'a yönelik yeni yaptırımlar açıklaması ve İran'ın da uranyum zenginleştirme oranını artırmasıyla tırmanmıştı. Trump, 20 Haziran'da İran'ın bir ABD insansız hava aracını düşürmesinin ardından misilleme saldırılarına onay vermiş, ancak operasyondan dakikalar önce geri adım atmıştı. Başkan, kararını 'orantısız güç kullanımından kaçınma' isteğiyle gerekçelendirirken, İran Dışişleri Bakanlığı Sözcüsü Abbas Musevi, devlet televizyonuna yaptığı açıklamada anlaşma iddialarını yalanladı. Musevi, 'Raporlar tamamen spekülatif. Henüz hiçbir şey nihai hale getirilmedi' ifadelerini kullandı. Uzmanlar, Trump'ın ani çıkışının 2020 başkanlık seçimleri öncesinde barış yanlısı bir imaj yaratma hedefi taşıdığını belirtiyor.
Bölgesel ve küresel boyut
ABD-İran çekişmesi, Orta Doğu'da Suudi Arabistan, İsrail ve diğer bölgesel aktörlerin pozisyonlarını da etkiliyor. Körfez ülkeleri, İran'a yönelik herhangi bir askeri harekatın petrol fiyatlarını ve bölgesel istikrarı olumsuz etkileyeceği endişesini taşıyor. Trump'ın anlaşma sinyali piyasalarda kısa süreli bir rahatlamaya yol açarken, Tahran'ın net bir tutum almadığı görülüyor. İran lideri Ali Hamaney, ABD ile müzakerelere şartlı olarak sıcak baktığını ancak güven tesisinin zor olduğunu vurguluyor. Avrupa Birliği, tarafları itidale çağırırken, Fransa'nın arabuluculuk teklifi masada kalmaya devam ediyor. Rusya ise İran'a desteğini yinelerken, ABD'nin Ortadoğu'dan çekilmesi durumunda bölgesel dengelerin değişebileceği yorumları yapılıyor.
Türkiye Açısından Değerlendirme
Türkiye, hem ABD ile müttefiklik ilişkisi hem de İran'la sınır komşuluğu nedeniyle bu gelişmeyi yakından takip ediyor. Trump'ın anlaşma sinyali, Ankara'nın uzun süredir savunduğu diplomasi ve diyalog yaklaşımıyla örtüşüyor. Türkiye, İran'a yönelik yaptırımların kaldırılması ve nükleer anlaşmanın yeniden canlandırılması durumunda bölgesel ticaretin canlanacağını ve enerji ithalatında rahatlama olacağını hesaplıyor. Öte yandan, İran ile ABD arasında olası bir uzlaşma, Suriye ve Irak'taki güç dengelerini de değiştirebilir. Ankara, özellikle PKK/YPG'ye karşı mücadelede İran'la iş birliği yaparken, ABD'nin bölgedeki askeri varlığının azalması durumunda Türkiye'nin inisiyatif alması gerekebilir. Bu nedenle, sürecin nasıl sonuçlanacağı Türk dış politikası için kritik önem taşıyor.
