ABD Başkanı Donald Trump, Basra Körfezi'ndeki kritik enerji geçiş noktası Hürmüz Boğazı'nda 60 gün süreyle herhangi bir geçiş ücreti uygulanmayacağını, ancak İran ile nihai bir anlaşmaya varılamaması halinde ABD'nin sağladığı güvenlik hizmetleri için daha sonra ücret talep edebileceğini açıkladı. Trump, ABD'nin bölgedeki varlığını 'bir koruyucu melek' olarak tanımlayarak, bu hizmetlerin karşılıksız kalmaması gerektiğini ima etti.
Gelişmenin Arka Planı
Trump'ın bu açıklaması, İran ile ABD arasında devam eden nükleer müzakerelerin tıkanma noktasına geldiği bir dönemde geldi. Hürmüz Boğazı, dünya ham petrolünün yaklaşık beşte birinin geçtiği stratejik bir su yolu olup, geçmişte İran'ın tehditlerine sahne olmuştu. Trump yönetimi daha önce İran'a yönelik 'maksimum baskı' politikası uygulamış, ancak son haftalarda diplomatik bir çıkış arayışına girmişti. Başkan'ın bu açıklaması, hem İran'a hem de bölge ülkelerine yönelik bir mesaj olarak yorumlanıyor.
Uzmanlar, Trump'ın '60 günlük moratoryum' ifadesinin, İran'a müzakere masasına dönmesi için bir süre tanıma amacı taşıdığını belirtiyor. Ancak geçmişte ABD'nin bölgede benzer ücret talepleri gündeme gelmiş, özellikle Suudi Arabistan ve Birleşik Arap Emirlikleri gibi Körfez ülkeleri bu tür uygulamalara sıcak bakmamıştı. Trump'ın 'guardian angel' (koruyucu melek) benzetmesi, ABD'nin bölgedeki askeri varlığını meşrulaştırma çabası olarak değerlendiriliyor.
Bölgesel Boyut
Hürmüz Boğazı'nda olası bir geçiş ücreti uygulaması, küresel enerji piyasalarında büyük dalgalanmaya yol açabilir. Petrol fiyatları, bu tür bir gelişmeye anında tepki verirken, özellikle Asya ülkeleri —Çin, Japonya, Hindistan— bu rotaya bağımlı oldukları için ciddi şekilde etkilenebilir. ABD'nin bu adımı, uluslararası deniz hukuku açısından da tartışmalara neden olabilir. Montrö Boğazlar Sözleşmesi'ne benzer bir düzenleme olmadığı için, ABD'nin tek taraflı ücret talep etmesi hukuki bir boşluk yaratacaktır.
İran'ın ise bu tehdide nasıl yanıt vereceği merak konusu. Tahran yönetimi daha önce Hürmüz Boğazı'nı kapatma tehdidinde bulunmuş, ancak bu hamle hem İran'a hem de bölgeye büyük zarar verirdi. Trump'ın açıklaması, İran'ı müzakereye zorlama amacı taşırken, aynı zamanda Suudi Arabistan ve BAE gibi ABD müttefiklerine de 'güvenlik hizmetlerinin bedelini ödeyin' mesajı veriyor olabilir.
Türkiye Açısından Değerlendirme
Türkiye, enerji ihtiyacının önemli bir kısmını Orta Doğu'dan, özellikle İran ve Irak'tan karşılamaktadır. Hürmüz Boğazı'nda olası bir geçiş ücreti veya gerginlik, Türkiye'nin enerji maliyetlerini doğrudan etkileyebilir. Ayrıca, Türkiye'nin enerji koridoru olma hedefi kapsamında, Doğu Akdeniz'deki kendi hidrokarbon arama faaliyetleriyle birlikte bölgedeki istikrar, Ankara için kritik önem taşımaktadır. ABD-İran arasındaki bu tür bir gerilim, Türkiye'yi iki ateş arasında bırakabilir; zira Ankara, hem NATO müttefiki ABD ile hem de komşusu İran ile dengeli ilişkiler sürdürmeye çalışmaktadır.
