ABD Başkanı Donald Trump, yönetiminin ilk döneminde olduğu gibi İran gemilerinin Hürmüz Boğazı’ndan geçişini engelleyen ablukayı yeniden yürürlüğe koydu. Beyaz Saray’dan yapılan açıklamaya göre, Trump ayrıca boğazdan geçen tüm ticari gemilerden yüzde 20 oranında bir geri ödeme talep edilmesini emretti. Karar, küresel enerji tedarik zincirinde yeni bir kriz dalgası yaratırken, petrol fiyatlarının varil başına 100 doların üzerine çıkmasına neden oldu. Bloomberg’in haberine göre, Stuart Livingstone-Wallace ve Marisks CEO’su konunun ekonomik ve jeopolitik sonuçlarını değerlendirdi.
Ambargonun Kapsamı ve Hürmüz Boğazı’nın Stratejik Önemi
Trump’ın kararı, 2018’de nükleer anlaşmadan çekilmesinin ardından uygulamaya koyduğu “azami baskı” politikasının bir devamı niteliğinde. Ancak bu kez abluka, yalnızca İran bandıralı gemileri değil, İran’a ait olduğu tespit edilen veya İran limanlarından yük alan tüm araçları kapsıyor. Pentagon, bölgedeki USS Dwight D. Eisenhower uçak gemisi grubunun ablukanın denetimini üstlendiğini açıkladı.
Hürmüz Boğazı, dünya petrol ticaretinin yaklaşık yüzde 20’sine ev sahipliği yapıyor. Günde yaklaşık 17 milyon varil petrolün geçtiği bu dar su yolu, Suudi Arabistan, Irak, Kuveyt ve Birleşik Arap Emirlikleri gibi büyük üreticilerin ihracatı için hayati önemde. Boğazın en dar noktasında sadece 33 kilometre genişliğinde olan su yolu, İran’ın kontrolü altındaki adalarla çevrili. Uzmanlar, yüzde 20’lik geçiş ücretinin küresel navlun maliyetlerini yüzde 15 artırabileceğini ve bunun özellikle gelişmekte olan ülkelerde enflasyonu körükleyeceğini belirtiyor.
Bloomberg’in görüştüğü Marisks CEO’su, “Bu karar, tedarik zincirlerinde bir domino etkisi yaratacak. Nakliye şirketleri alternatif rotalar arayacak, ancak Süveyş Kanalı ve Ümit Burnu gibi seçenekler hem daha uzun hem de daha maliyetli” dedi. Analistler, İran’ın ablukaya askeri yanıt verme ihtimaline karşı bölgedeki gerilimin tırmanabileceği uyarısında bulunuyor.
Küresel Ekonomi ve Petrol Piyasalarına Yansımalar
Kararın hemen ardından Brent petrol fiyatları yüzde 8 yükselerek 98 dolara ulaştı. Uzmanlar, fiyatların önümüzdeki haftalarda 110 doları aşabileceğini öngörüyor. ABD’nin stratejik petrol rezervlerinden piyasaya sürüm yapması beklenirken, Çin ve Hindistan gibi büyük ithalatçılar alternatif tedarik kaynakları arıyor. Suudi Arabistan, fazla üretim kapasitesini devreye sokma sinyali verse de Riyad’ın Trump yönetimiyle ilişkileri son dönemde oldukça gergin.
Öte yandan, yüzde 20’lik geçiş ücreti, 1973 petrol krizinden bu yana benzeri görülmemiş bir müdahale olarak değerlendiriliyor. Uluslararası Denizcilik Örgütü (IMO), kararı “uluslararası hukuka aykırı” olarak nitelendirirken, AB ve Japonya resmi protesto notaları gönderdi. Ancak Trump yönetimi, “Amerikan ulusal güvenliği ve ekonomik çıkarları” gerekçesiyle kararında ısrar ediyor.
Bölgesel boyutta, İran’ın ablukayı kırmak için deniz mayınları veya insansız hava araçlarıyla misilleme yapabileceği konuşuluyor. İran Devrim Muhafızları daha önce benzer bir durumda “boğazı kapatma” tehdidinde bulunmuştu. ABD’nin Bahreyn’deki Beşinci Filo’su ve Körfez ülkelerinin donanmaları ise yüksek alarm durumuna geçti. Uzmanlar, bu gerilimin küresel enerji güvenliği için “varoluşsal bir tehdit” oluşturduğunu söylüyor.
Türkiye Açısından Değerlendirme
Türkiye, petrol ihtiyacının yaklaşık yüzde 90’ını ithal etmekte ve bunun önemli bir kısmını Irak ve Körfez ülkelerinden Hürmüz Boğazı üzerinden sağlamaktadır. Yüzde 20’lik geçiş ücreti, Türkiye’nin enerji maliyetlerini doğrudan artıracak ve cari açığı büyütecektir. Ayrıca, İran’a yönelik ambargo, Türkiye’nin komşusuyla olan ticaretini (doğalgaz ve petrol dahil) daha da zora sokabilir. Ankara’nın alternatif tedarikçilere yönelmesi veya Ceyhan-Bakü boru hattı kapasitesini artırması gerekebilir. Diplomatik olarak ise Türkiye, hem NATO müttefiki ABD hem de enerji ortağı İran arasında denge kurmakta zorlanacaktır. Bölgedeki olası bir askeri çatışma, Türkiye’nin Suriye ve Irak’taki güvenlik çıkarlarını da tehdit edebilir.
